Η ετυμολογία της λέξης «Ρεμπέτης» και των παραγώγων της έχει βέβαια προβληματίσει όλους μας, αλλά περίπου έχουμε βαρεθεί να το ψάχνουμε, αφού άκρη δεν βγαίνει. Δεν θα μπω στη σίγουρα άκαρπη διαδικασία «να προσθέσω και εγώ το πετραδάκι μου», αν και κάτι έχω να προσθέσω, όχι όμως ετυμολογικό, που η σειρά του θα έρθει λίγο παρακάτω.

Αλλά ας ξεκινήσω με τη θέση που θέλω να σχολιάσω και που δεν είναι ακριβώς ετυμολόγηση: Το Νοέμβριο του 2006 δημοσιεύτηκε ένα άρθρο του Πάνου Σαββόπουλου, που έδωσε και τον τίτλο στο σχετικό βιβλιαράκι: Περί της λέξεως «ρεμπέτικο» το ανάγνωσμα... και άλλα. Δημοσιεύτηκε από τις εκδόσεις «Οδός Πανός» (Γιώργος Χρονάς) μαζί με άλλα κείμενα του συγγραφέα. Όπως ο ίδιος λέει πρόκειται για επανεξέταση, με κάποιες συμπληρώσεις, του αρχικού άρθρου με τον ίδιο τίτλο, που είχε δημοσιευτεί στο περιοδικό «Οδός Πανός» τον Ιανουάριο του ίδιου έτους.

Στο άρθρο του αυτό (εγώ θα συμβουλευτώ τη δεύτερη, συμπληρωμένη έκδοση) ο Π. Σαββόπουλος κάνει κάποιες σκέψεις και καταλήγει σε κάποια συμπεράσματα, σχετικά με τη «δημιουργία» των λέξεων «Ρεμπέτικο», «Ρεμπέτης» κ.λ.π. και τη σημασία που τους αποδόθηκε. Ξεκινάει με τη διαπίστωση ότι «η λέξη “ρεμπέτικο” δεν πέρασε ποτέ στη συνθηματική γλώσσα της μαγκιάς, δηλαδή στην αργκό της»¹. Στη συνέχεια, συνέλεξε και παραθέτει δεκαπέντε τουλάχιστον εκδοχές για την προέλευση - ετυμολογία της λέξης και τη σημασία της, από αυταπόδεικτα γελοίες ως σοβαρές, αλλά για εκείνον (και για εμένα) όχι αρκετά πειστικές. Διαπιστώνει επίσης ότι «η πρώτη εμφάνιση της λέξης “ρεμπέτικο” έγινε κάπου μεταξύ 1910 και 1913 στις ετικέτες δύο δίσκων γραμμοφώνου»², αλλά το είδος της μουσικής των δίσκων αυτών ήταν καθαρά ελαφρό, επιθεωρησιακού ύφους, χωρίς καμία σχέση με αυτό που σήμερα έχει επικρατήσει να ονομάζουμε ρεμπέτικο. Και τα δύο κομμάτια είχαν ηχογραφηθεί στην Κων/λη. Πρόκειται για τους δίσκους «Απονιά», τραγούδι από δημοφιλή επιθεώρηση της Σμύρνης της εποχής, μάλλον με σμυρναίικο μουσικό σύνολο και για το σήμερα πασίγνωστο «Τικ Τακ» με τον (Πολίτη) Γιάγκο Ψαμμαθιανό. Να σημειωθεί ότι για το «Τικ Τακ» το γεγονός έχει επισημάνει προγενέστερα και ο Κουνάδης και μάλιστα, προέταξε το κομμάτι στην περίφημη, να μην την πω ιστορική, συναυλία στο «Παλλάς» στις 23/3/1992. Αυτός μάλιστα ήταν και ο λόγος που έγινε στη συνέχεια δημοφιλές το κομμάτι. Αλλά και ο Αριστομένης Καλυβιώτης στο βιβλίο του «Σμύρνη, η μουσική ζωή 1900 – 1922» αναφέρει λεπτομέρειες για το δίσκο «Απονιά»³.

Με αυτό δεδομένο, ο Π. Σαββόπουλος προβληματίζεται για τους λόγους που οδήγησαν στη συγκεκριμένη χρήση, για πρώτη μάλιστα φορά, του συγκεκριμένου προσδιορισμού σε δίσκους. Καταλήγει στην υπόθεση ότι οι υπεύθυνοι των δύο εταιριών (που μπορεί να ήταν και ένα μόνο πρόσωπο, αφού μιλάμε για την ίδια πόλη και την ίδια εποχή) έψαχναν για έναν «όρο» που να θύμιζε κάτι σαν το γαλλικό «μποέμ» που ήταν πολύ της μόδας ως όρος σε αντίστοιχα τραγουδάκια της Ευρώπης, αλλά όχι αρκούντως «ελληνικό». Δημιούργησαν λοιπόν τη λέξη «Ρεμπέτικο». Για τη δημιουργία της λέξης, λέει ο Π. Σαββόπουλος, ο «νονός» βοηθήθηκε - καθοδηγήθηκε από τα γενικώς γνωστά ρέμβω, ρέμβομαι - ρέμπομαι, που σημαίνουν (μεταξύ άλλων πάντως, τονίζω εγώ) και κάτι σαν «ζω μποέμικα». Έτσι γεννήθηκε η λέξη «Ρεμπέτικο» και από εκεί και πέρα πήρε πια το δρόμο της. Τη βρίσκουμε σποραδικά σε περιοδικά της εποχής, αργότερα σε κάποια -όχι πολλά είναι η αλήθεια- δισκογραφημένα τραγούδια της ελληνικής ή ελληνοστοχεύουσας παραγωγής και σιγά-σιγά η λέξη διαδίδεται, σε βαθμό μάλιστα που να «αναγκάζει» και κάποιους τραγουδοποιούς να τη χρησιμοποιήσουν κάποιες λίγες φορές, ίσως παρά τη δική τους ενδόμυχη θέληση.

Για να δούμε λοιπόν: έτσι ακριβώς είναι;
Για το ότι δεν πέρασε ο όρος «Ρεμπέτικο» τόσο εύκολα και αυθόρμητα στη δισκογραφία θα συμφωνήσω. Ακόμα και σήμερα ερίζουμε σχετικά. Τα στατιστικά στοιχεία που παραθέτει ο Π. Σαββόπουλος αποδεικνύουν ότι πολύ λίγες είναι οι αναφορές στη λέξη, τόσο σε προσδιορισμούς ετικέτας δίσκου όσο και στα ίδια τα κείμενα των τραγουδιών. Έχω την εντύπωση πως αν είχαμε και μία στατιστική για τη συχνότητα εμφάνισης της λέξης «Μάγκας» στα κείμενα, θα ήταν σαφώς συχνότερη η παρουσία της από το «Ρεμπέτης». Για την «πρώτη εμφάνιση» της λέξης «Ρεμπέτικο», όμως; Αν ανατρέξουμε στο Νέαρχο Γεωργιάδη⁴, αλλά και γενικότερα στη ζωή της Σμύρνης πριν την καταστροφή, όπως τη δίνει ο Α. Καλυβιώτης⁵ θα δούμε ότι ήδη από τις αρχές του αιώνα ο όρος «ρεμπέτικα τραγούδια» έχει περάσει στην καθημερινή ζωή της Σμύρνης της εποχής. Ο μεν Γεωργιάδης αναφέρει το «Σεργιάνι στην παλιά Σμύρνη» του Σωκράτη Προκοπίου και τα σμυρναίικα ρεμπέτικα που «μυρίζουν μαχαλά τση Σμύρνης», ο δε Καλυβιώτης παραθέτει και συγκεκριμένους στίχους από τον ίδιο συγγραφέα (περιγραφή από ένα λαϊκό γλέντι Καθαρής Δευτέρας στη Σμύρνη)⁶: