Το παρόν άρθρο είναι ανακοίνωση του Νίκου Πολίτη στο 20ό παγκόσμιο συνέδριο για την έρευνα του χορού, Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, Πειραιάς, 2006.

Στην πραγματεία αυτή θα μας απασχολήσει ο τρόπος με τον οποίο δύο χοροί, γνωστοί ήδη σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας ο καθένας, πέρασαν στον 20ό αιώνα μέσα από το ρεμπέτικο τραγούδι σε όλη την Ελλάδα. Επειδή δυστυχώς δεν υπάρχει μέχρι σήμερα καθολικά παραδεκτή ορολογία, ας καθορίσουμε ότι με τον όρο ρεμπέτικο σε αυτή την πραγματεία θα αναφερόμαστε στην περίοδο που ξεκινάει με την είσοδο του Μάρκου Βαμβακάρη στη δισκογραφία το 1932 και τελειώνει κάπου στη δεκαετία του ’50 ή του ’60.

Στην προγενέστερη περίοδο, την επονομαζόμενη και της «Σμυρναίικης Σχολής», θα δούμε ένα σχετικό «ισομοίρασμα» των χορών και αντίστοιχων ρυθμών των κομματιών της δισκογραφίας ανάμεσα σε όλους τους τότε δημοφιλείς στους Μικρασιατικούς πληθυσμούς αλλά και στην Κων/πολη χορούς, δηλαδή ζεϊμπέκικα διαφόρων ρυθμικών μορφών, χασάπικα, τσιφτετέλια, καρσιλαμάδες, συρτά και άλλα καθώς και τους εκτός ρυθμού αλλά δημοφιλέστατους αμανέδες. Εξετάζουμε τη δισκογραφία, γιατί στην περίοδο που μας ενδιαφέρει τα μουσικά δρώμενα εξαρτώνται πλέον απόλυτα από αυτήν.

Αν δούμε τη συνολική δισκογραφία του Βαμβακάρη στις 78 στροφές, βρίσκουμε περίπου 80 ζεϊμπέκικα και 88 χασάπικα σε σύνολο 174 κομματιών. Έτσι γεννιέται το ερώτημα: γιατί αυτή η σαφής προτίμηση στους δύο συγκεκριμένους χορούς;

Ας ξεκινήσουμε με το Χασάπικο: Ο χορός αυτός ήταν γνωστός από παλαιότερα χρόνια σε αρκετά μέρη του ελληνόφωνου χώρου: Ανατολική και κεντρική Μακεδονία, Θράκη, Μικρασία, νησιά ανατ. Αιγαίου, Δωδεκάνησα και αλλού. Κατ’ εξοχήν επιχωρίαζε όμως στην Κωνσταντινούπολη και την περιοχή της. Η μοναδική παλαιότερη αναφορά που μπόρεσα να βρω είναι από τις επιστολές της Μαντάμ Σενιέ, γραμμένες στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα (η Mme Chenier, η ελληνίδα Ελισάβετ Σάντη Λουμάκη, παντρεύτηκε τον Γάλλο Louis Chenier στην Κων/πολη και εγκαταστάθηκε στο Παρίσι) ⁽¹⁾. Μεταξύ άλλων χορών, η Σενιέ περιγράφει και τον «Αρναούτικο», όπως τον αναφέρει, χορό που χορευόταν στην Κων/πολη τις ημέρες του Πάσχα. Τον εχόρευαν οι «κασσάπ ογλάν», δηλαδή οι χασάπηδες της Πόλης, οι Μακελλάρηδες του Βυζαντίου, των οποίων την καταγωγή προσδιορίζει ως «Έλληνες Μακεδόνες». Δεν περιγράφονται λεπτομερώς τα βήματα και η περιγραφή αναλίσκεται σε παράθεση τελετουργικών κινήσεων στην προσπάθεια σύνδεσης του χορού με την αρχαιότητα, με το στρατό του Μεγάλου Αλεξάνδρου, την αναπαράσταση νικηφόρων μαχών κλπ. Δεν θα μπω σε λεπτομέρειες, αλλά θα κρατήσω ότι οι χορευτές «στέκονται σε σειρά ο ένας δίπλα στον άλλον και κρατιώνται από τα ζωνάρια για να είναι ακόμα πιο σφιχτά δεμένοι. Κάνουν το ίδιο βήμα και φαίνονται σαν να είναι όλοι ένα σώμα». Υπάρχουν δύο πρωτοχορευτές και μία ολιγομελής σειρά μετά από αυτούς, οπλισμένοι με μαχαίρια, ραβδιά και μαστίγια. Η (πολυπληθέστερη) σειρά που έπεται, δεν κρατάει «όπλα». Η λέξη «χασάπικος» δεν αναφέρεται πουθενά. Σημειώνω επίσης ότι «Αρναούτης» (Arnavut) είναι η τουρκική λέξη για τους Αλβανούς, τους οποίους και συνδέουν στενά οι Τούρκοι, για παλαιότερες εποχές, με το επάγγελμα του κρεατεμπόρου (κασσάπ) στην Κων/πολη. Πρόκειται λοιπόν για τον επίσημο χορό που χόρευε το ισνάφι των κρεοπωλών (η συντεχνία τους) μία φορά το χρόνο. Αν και τα στοιχεία που μας παραθέτει η Μαντάμ Σενιέ είναι ανεπαρκή, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι μάλλον ο χορός που περιγράφεται είναι ο χασάπικος που ξέρουμε ή κάποιος κατευθείαν πρόγονός του και από την Κων/πολη διαδόθηκε στη γειτονική Μακεδονία (ή και αντίστροφα!) καθώς και σε μία σειρά περιοχών όπου υπήρχε στενότερη επαφή με την αυτοκρατορική πρωτεύουσα.

Ας έρθουμε τώρα και στον Ζεϊμπέκικο. Αν ο χασάπικος ήταν «πολίτικος» χορός, ο ζεϊμπέκικος ήταν «σμυρναίικος». Πιο σωστά, πρόκειται για το χορό που συνδέεται άρρηκτα με τους Ζεϊμπέκ, φυλή πολεμική που τους τελευταίους αιώνες τη βρίσκουμε σε περιοχές της Δυτικής Μικρασίας με επίκεντρο την ορεινή περιοχή του Αϊδινίου και μέχρι τη Σμύρνη ή και πιο πέρα, αλλά και ανατολικότερα, σποραδικά. Η προέλευση των Ζεϊμπέκων δεν έχει μέχρι σήμερα επαρκώς εντοπισθεί και αυτό δίνει την ελευθερία σε πολλούς να τους ονομάζουν Τούρκους, Έλληνες ή Φρύγες κατά την εκάστοτε σκοπιμότητα. Και ο ζεϊμπέκικος ήταν γνωστός και δημοφιλής σε αρκετά μέρη του ελληνόφωνου χώρου: Δυτική Μικρασία, Θράκη, νησιά ανατολικού Αιγαίου, Δωδεκάνησα, Κύπρος. Όμως, ούτε αυτός ούτε ο χασάπικος μπορούν να συγκριθούν με τη διάδοση που έχει για παράδειγμα ο Καλαματιανός, ο Τσάμικος, ο Συρτός. Ούτε επίσης μπορούν να θεωρηθούν αντιπροσωπευτικοί χοροί κάποιας συγκεκριμένης περιοχής. Πώς λοιπόν θα δικαιολογήσουμε την κατά κράτος επικράτησή τους στο ρεμπέτικο;

Σε όσους έχουν ασχοληθεί με τη λαογραφία των Απόκρεω, καθώς και συναφών περιόδων του κύκλου του χρόνου, όπως το Δωδεκάμερο των Χριστουγέννων, είναι γνωστή η συνήθεια -η ανάγκη θα λέγαμε- των ανθρώπων να μασκαρεύονται αυτές τις ημέρες, αλλά και να επιτελούν δρώμενα που έχουν θεατρικό ή μιμητικό χαρακτήρα. Πρόκειται για πανάρχαια έθιμα που σκοπό είχαν αρχικά την αποτροπή του κακού, αλλά και την επίκληση της γονιμότητας που διαφαίνεται με την τροπή της ημέρας τα Χριστούγεννα ή τη σαφή αναγγελία της επερχόμενης Άνοιξης τις αποκριές. Τέτοια δρώμενα είναι συχνά σε αρκετές περιοχές, όπως σε ολόκληρη τη βόρεια Ελλάδα, στη Θεσσαλία, στην Κρήτη, στους «Μάηδες» του Πηλίου ή στα «Ζεϊμπέκια» της Σύρου ή της Ρόδου (Αρχάγγελος) ⁽²⁾. Συχνά οι μεταμφιέσεις περιλαμβάνουν και θεατρικά δρώμενα με ήρωες το γιατρό, τον Εβραίο, το γαμπρό και τη νύφη, τον αράπη και άλλα κατά τόπους.

Ας εξετάσουμε λίγο λεπτομερέστερα τη δεύτερη περίπτωση (Σύρος) όπως την παρουσιάζει σχετική λαογραφική μελέτη του 1913 ⁽³⁾:
«Από της δευτέρας μέχρι της τελευταίας Κυριακής των απόκρεων, πλην των άλλων μετημφιεσμένων οίτινες περιέρχονται τας οδούς της νήσου Σύρου, περιέρχονται και οι Ζεϊμπέκ καθ’ ομάδας αποτελουμένας εξ είκοσιν έως τριάκοντα νέων, μετημφιεσμένων…».
Ο ερευνητής, αφού περιγράψει με λεπτομέρειες τα της ενδυμασίας των Ζεϊμπέκ, που παραπέμπουν σαφέστατα στην ενδυμασία των Ζεϊμπέκων της Τουρκίας και των υπολοίπων μελών της ομάδας (Νύμφαι, Λόρδοι, Αράπης κλπ.), έρχεται και στην περιγραφή του εθίμου που περιλαμβάνει κλεψίματα νύφης, ληστεία ξένων πλούσιων Λόρδων, καταδίκη και θανάτωση δια πυράς (βεγγαλικά) του Αράπη που συνοδεύει τους Λόρδους και άλλα δρώμενα, αλλά κυρίως χορό, χορό, χορό, τόσο από τον Καπετάνιο, τον αρχηγό της ομάδας και την «Καπετάνισσα», τη «γυναίκα» του, όσο και από καθέναν από τα μέλη της χορευτικής - θεατρικής παρέας. Αναφέρει ότι συγκροτούνται κάθε χρόνο αρκετές τέτοιες ομάδες κατά συνοικίες, που την Κυριακή της Αποκριάς συνενώνονται και χορεύουν όλες μαζί. «…Τούτων δε πάντων προηγείται η ερυθρά ημισέληνος ήν φέρουσι μεθ’ εαυτών οι την ομάδα αποτελούντες, αφού λάβωσι πρώτον την άδειαν της εν Σύρω τουρκικής πρεσβείας, ήτις τοις δίδεται πάντοτε. ....Εις παλαιοτέραν εποχήν τα όργανα άτινα συνόδευον τον χορόν ήσαν: δύο κιντέλια, είδος μπουζουκιού με δύο χορδάς (πρόκειται για το ικι -τέλι), μία τραμπούκα και έν τέφιον. Σήμερον όμως χρησιμοποιείται η λατέρνα».