Λεωνίδας Γάιλας: ο κατασκευαστής του ταμπουρά του Μακρυγιάννη και το εργαστήρι του στην Αθήνα του 1835

Το Μάιο του 1994 έφτασε στο εργαστήρι μου το πιο διάσημο μουσικό όργανο της σύγχρονης Ελληνικής ιστορίας, ο περίφημος ταμπουράς του Στρατηγού Μακρυγιάννη. Το όργανο είχε πολλά χρόνια να χρησιμοποιηθεί και παρουσίαζε ανοίγματα στις ντούγιες του σκάφους του, ενώ κάποια μέρη του έπρεπε να αντικατασταθούν γιατί είχαν χαθεί στη διαδρομή του χρόνου.
Αρχίζοντας την αποκατάσταση του οργάνου, ξεκίνησε για μένα ένας ερευνητικός κύκλος, χωρίς τότε να γνωρίζω πως επρόκειτο να ολοκληρωθεί. Εντύπωση μου προξένησε η ασυνήθιστη και προσωπική τεχνική κατασκευής και διακόσμησης του παλιού εκείνου μάστορα, που το όνομα του έμοιαζε για πάντα χαμένο στο χρόνο. Τελειώνοντας την αποκατάσταση του οργάνου, στο σημείωμα της επισκευής έκανα και μια πρώτη περιγραφή του πρωτότυπου τρόπου κατασκευής του. Τον ίδιο χρόνο ακούστηκε ξανά ο ήχος του στην αίθουσα της Παλιάς Βουλής, πριν τοποθετηθεί οριστικά στις προθήκες του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, στο λεύκωμα «Αθήνα 1813-1853, Έργα Δανών Καλλιτεχνών», έκδοσης του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Αθηναίων, βρέθηκα εμπρός σε δύο σχέδια του ζωγράφου Μαρτίνου Ρέερμπυ, του 1835. Πρόκειται για την παλιότερη απεικόνιση Έλληνα οργανοποιού, του Λεωνίδα Γάιλα και του εργαστηρίου του, στην Αθήνα του Όθωνα, ένα μόλις χρόνο μετά την ανακήρυξή της σε νέα πρωτεύουσα του Ελληνικού κράτους.

Ο Δανός ζωγράφος Μαρτίνος Ρέερμπυ ήρθε στην Αθήνα στις 29 Οκτωβρίου του 1835 και έμεινε για έξι περίπου μήνες στο σπίτι του αρχιτέκτονα Σταμάτη Κλεάνθη, το μετέπειτα «Παλιό Πανεπιστήμιο» στην οδό Θόλου στην Πλάκα. Η καθημερινή ζωή της Αθήνας του πρόσφερε ποικιλία θεμάτων, τα οποία έχει αποδώσει με χαρακτηριστικές λεπτομέρειες. Βρίσκουμε έτσι, ανάμεσα στα σχέδια του τις δύο αυτές απεικονίσεις ενός εργαστηρίου μουσικών οργάνων που, όπως ο ίδιος σημειώνει, ανήκει στο Λεωνίδα Γάιλα από την Αθήνα, «κατασκευαστή μπουζουκιών ». Το ένα είναι μικρότερο, διαστάσεων 9,5 Χ 12 εκ. με μελάνι και μολύβι και το άλλο μεγαλύτερο, 27 Χ 42 εκ., σχεδιασμένο μόνο με μολύβι, το οποίο στο κάτω μέρος του δίνει την περιγραφή που αναφέραμε. Με την πρώτη ματιά μπορεί να συμπεράνει κανείς ότι το πρώτο είναι το προσχέδιο, με γρήγορη χοντρή μολυβιά, όπως είδε το θέμα του ο ζωγράφος καθισμένος κάπου στο εσωτερικό του εργαστηρίου και το δεύτερο το τελικό σχέδιο, με περισσότερη λεπτομέρεια και διαφορές κυρίως στο « σκηνικό » του μαγαζιού.

Λίγους μήνες αργότερα από την ανακάλυψη των δύο αυτών σχεδίων βρέθηκα στο Ιστορικό Μουσείο για συμπληρωματικές μετρήσεις και αποτυπώσεις του ταμπουρά του Μακρυγιάννη. Η ομοιότητα των διακοσμητικών μοτίβων, αλλά και του ίδιου του οργάνου, με τους ταμπουράδες που με τόση ακρίβεια είχε σχεδιάσει στο εσωτερικό του εργαστηρίου του Γάιλα ο ζωγράφος, μου είχε ήδη κινήσει κάποια υποψία. Με έκπληξη ανακάλυψα στο εσωτερικό ενός πυρόγραφου κυκλικού μοτίβου -κοινού σε όλους τους ταμπουράδες του Γάιλα πάνω από την ηχητική τρύπα- δύο μέχρι πρότινος ακατανόητα αρχικά: «Λ. Γ.». Στο σημείο αυτό λοιπόν υπέγραφε τα όργανά του ο πρώτος αυτός οργανοποιός της Αθήνας!
Ποιος ήταν όμως ο παλιός αυτός οργανοποιός, ο Λεωνίδας Γάϊλας, που μόνο πρόσφατα γνωρίσαμε την ύπαρξή του από αυτά τα δύο σχέδια; Φαίνεται ότι πρόκειται για μεσήλικα γύρω στα 50, που η ενδυμασία του μας παραπέμπει σε νησιώτη. Στην Αθήνα του 1835, που μόλις πριν ένα χρόνο έχει ανακηρυχτεί πρωτεύουσα και αριθμεί περί τα 800 σπίτια, έχουν ήδη αρχίσει να μαζεύονται άνθρωποι από όλη την Ελλάδα και τα νησιά, ακόμη και Έλληνες της διασποράς . Ξεκινώντας την έρευνα, προσπάθησα πρώτα να εντοπίσω τυχόν επιβιώσεις του ονόματος, τρίτης ή τέταρτης γενιάς, στην περιοχή της Αθήνας και των γύρω νησιών (Αίγινα, Πόρο, Ύδρα, Σαλαμίνα, κλπ.), που απέβη άκαρπη. Έτσι η έρευνα κατευθύνθηκε στον ευρύτερο νησιωτικό χώρο. Εδώ τα πράγματα υπήρξαν σαφή: Βρέθηκα μπροστά σε πληθώρα επιβιώσεων του ονόματος «Γάιλας» που προέρχονταν όλες από ένα νησί: Tη Χίο και ιδιαίτερα ένα μαστιχοχώρι στο νότιο μέρος του νησιού, τους Ολύμπους.

Μπορούμε να συμπεράνουμε λοιπόν, ότι μετά τις φοβερές σφαγές και την σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή της Χίου, ποιος ξέρει μέσα από ποιες διαδρομές, ο Λεωνίδας Γάιλας φτάνει στην Αθήνα το 1835 ή λίγο πιο πριν και στήνει το εργαστήρι του. Ένας από τους πρώτους πελάτες του, εκτός από τους λίγους μουσικούς της εποχής, ήταν και ο Στρατηγός Μακρυγιάννης, που έχει εγκατασταθεί με την οικογένειά του στην πόλη από το 1833.

Παρατηρώντας τον ταμπουρά του Στρατηγού και τα σχέδια του Ρέερμπυ μπορούμε να βγάλουμε πολύτιμα συμπεράσματα για την οργανοποιία της εποχής. Όπως, για παράδειγμα, η ύπαρξη κάποιου γεωμετρικού σχεδιασμού πίσω από τα μοντέλα των ταμπουράδων του Γάιλα. Αφορμή για τη σχεδιαστική ανάλυση που με οδήγησε σε αυτό το συμπέρασμα υπήρξε ένας διαβήτης και ένας χάρακας σχεδιασμένοι πάνω στον πάγκο του μάστορα. Μπόρεσα επίσης να αποκρυπτογραφήσω και τον πρωτότυπο, ίσως προσωπικό τρόπο της κατασκευής αυτών των οργάνων από το Γάιλα.