Λαϊκό τραγούδι, λαϊκή δημιουργία και μουσική και στιχουργική. Τι είναι αυτό που προσδιορίζει, ή και καθορίζει ακόμη, ένα είδος τραγουδιού, δηλαδή μιας μουσκοστιχουργικής καλλιτεχνικής δημιουργίας, ως «λαϊκό»; Η αναφορά του όρου λαϊκός, λαϊκό, λαϊκότητα παραπέμπει άμεσα στο λαό. Η έννοια «λαός» είναι γενική και μπορεί να αποδώσει αντικειμενικά ένα σύνολο κοινωνικών στρωμάτων και τάξεων στις διάφορες κοινωνίες, που κυρίαρχο χαρακτηριστικό είναι ότι τις εκμεταλλεύονται οι κυρίαρχες τάξεις, αυτές που έχουν την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής στα χέρια τους και που καρπώνονται τη συντριπτικά μεγάλη μερίδα του πλούτου που παράγεται κοινωνικά.

Σε αντίθεση με τις λαϊκές μάζες που καρπώνονται την ελάχιστη μερίδα αυτού του πλούτου, παρόλο που αυτός βγαίνει από τη δουλειά τους. Με τον όρο «Λαός» συνειδητοποιούμε και τον όρο εκμεταλλευόμενος, καταπιεσμένος, σε αντίθεση με τον κυρίαρχο που είναι η εξουσία, η κοινωνική δύναμη που την έχει και την ασκεί, η κυρίαρχη τάξη. Στην προκειμένη περίπτωση μιλάμε για ταξικές κοινωνίες. Και στις ταξικές κοινωνίες εμφανίζονται «δύο πολιτισμοί»: ο της άρχουσας τάξης και ο των καταπιεσμένων. Συνεπώς μπορούμε να διακρίνουμε και στον τομέα της καλλιτεχνικής δημιουργίας (στην ταξική κοινωνία), όπως σε κάθε μορφή κοινωνικής συνείδησης (τέτοια είναι η τέχνη), τη συνύπαρξη διαφορετικών έως και αντίθετων στοιχείων δημιουργίας μέσα στον κυρίαρχο τρόπο υλικής παραγωγής. Πιο συγκεκριμένα, για το αντικείμενό μας, υπάρχουν οι όροι λαϊκή τέχνη, λαϊκή καλλιτεχνική δημιουργία και ακόμη πιο ειδικά για τη μουσική και το τραγούδι και τη μουσική, λαϊκό τραγούδι λαϊκή μουσική. Στις σύγχρονες συνθήκες, πιο συγκεκριμένα στις μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, στη χώρα μας εμφανίζονται οι ορολογίες «έντεχνη» λαϊκή μουσική, «έντεχνο» λαϊκό τραγούδι.

Τι μπορεί να προσδιορίζουν αυτοί οι όροι;

Όσο πιο ολοκληρωμένα συγκεκριμενοποιούνται οι έννοιες και το περιεχόμενό τους, τόσο πιο σωστά αντικειμενικά προσδιορίζουν τα φαινόμενα. Ο όρος λαϊκός, λαϊκό (πέρα από το γενικό περιεχόμενο προσδιορισμού για καθετί που έχει σχέση με το λαό), από μόνος του δεν αποδίδει πάντοτε ολοκληρωμένα, σωστά αντικειμενικά κάθε φαινόμενο που έχει σχέση με το λαό. Το ίδιο ισχύει για τη μουσική και το τραγούδι. Συνεπώς, με τον όρο λαϊκό τραγούδι, λαϊκή μουσική, μπορούμε να κατανοούμε ό,τι έχει σχέση με το λαό, αλλά όχι συγχρόνως και ποια είναι αυτή η σχέση. Είναι σχέση δημιουργίας, είναι σχέση αποδοχής, είναι ταυτόχρονα και τα δυο μαζί, ή είναι η διάκριση στη θεωρητική γνώση που αποκτιέται με μαθήματα και σπουδές και απόδοση μετά απ' αυτό της μουσικής από τη μια και στην πρακτική γνώση μέσω ενός μουσικού οργάνου και η μ' αυτό τον τρόπο απόδοσή της από την άλλη που στηρίζεται και στην παράδοση;

Στη μουσική και στο τραγούδι ο όρος «λαϊκός» μπορεί κατά τη γνώμη μας να χρησιμοποιείται και ολοκληρωμένα και ξεχωριστά με τις πιο πάνω διακρίσεις. Στις σύγχρονες συνθήκες καταρχήν υπάρχει και διάκριση της λαϊκής μουσικής, του λαϊκού τραγουδιού, από την έντεχνη και σαν κυρίαρχο στοιχείο προσδιορισμού είναι η θεωρία της μουσικής. Αυτή είναι η μια πλευρά αξιοποίησης του όρου λαϊκός. Υπάρχει επόμενα η διάκριση της λαϊκής δημιουργίας, αυτή που ο δημιουργός χωρίς θεωρητικές γνώσεις και σπουδές παράγει καλλιτεχνικό έργο. Υπάρχει κατά τη γνώμη μας και η άλλη διάκριση, της αποδοχής του προϊόντος της καλλιτεχνικής δημιουργίας από το λαό, της μουσικής, του τραγουδιού για το αντικείμενό μας. Και αυτό είναι έργο λαϊκό, αφού γίνεται αντικειμενικά, συνειδητά αποδεκτό από το λαό. Υπάρχουν πολλοί μεγάλοι έντεχνοι συνθέτες που έγιναν ή είναι λαϊκοί ακριβώς από την αποδοχή από το λαό ενός μεγάλου τμήματος του έργου τους. Χατζιδάκις, Θεοδωράκης, Λοΐζος, Ξαρχάκος, Λεοντής, Μαμαγκάκης, και άλλοι βεβαίως πολλοί. Εδώ αναφέραμε μόνον ορισμένους χαρακτηριστικούς δημιουργούς.

Σύμφωνα με αυτές τις δύο διακρίσεις, ο όρος έντεχνη λαϊκή μουσική, έντεχνο λαϊκό τραγούδι, μπορούν να προσδιορίζουν το δημιουργό που το αποτέλεσμα της δημιουργίας του στηρίζεται στη θεωρητική γνώση της μουσικής αλλά γίνεται αποδεκτό από το λαό. Μπορούν να προσδιορίζουν όμως και τον δημιουργό που λόγω της θεωρητικής του γνώσης και κατάρτισης είναι ικανός να δημιουργεί λαϊκή μουσική και τραγούδι μελετώντας όμως τους δρόμους του λαϊκού τραγουδιού. Τέτοια προσπάθεια έκανε π.χ. ο Χατζιδάκις, λιγότερο ο Λοΐζος και ο Ξαρχάκος. Μπορούν να προσδιορίζουν και τα δύο μαζί. Κάποιοι απ' αυτούς πήραν και λαϊκό στίχο τον οποίο μελοποίησαν. Λέμε λαϊκό στίχο, σε διάκριση με την ποίηση που μελοποίησαν. Ποίηση που επίσης είναι λαϊκή, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα το Βάρναλη, αλλά και το Λειβαδίτη και το Ρίτσο και τον Γκάτσο. Η βασική διαφορά της έντεχνης από τη λαϊκή βρίσκεται στον τρόπο κατάκτησης της γνώσης και της εκπαίδευσης. Η θεωρητική γνώση απαιτεί σπουδές και μπορεί να δημιουργεί τη δυνατότητα για σύνθετα αποτελέσματα. Οι έντεχνοι συνθέτες μπορούν να δημιουργούν μεγάλα έργα ανεξάρτητα από το ποιοτικό αποτέλεσμά τους. Οι λαϊκοί μουσικοί δημιουργοί και συνθέτες δεν εκπαιδεύονται σπουδάζοντας, αλλά μόνοι τους με πρακτικό τρόπο, συνήθως πάνω στο μουσικό όργανο, ακούγοντας και παίζοντας ή και με πρακτική διδασκαλία εμπειρότερου μουσικού. Η ικανότητά του καταχτιέται από τη γνώση του στο μουσικό όργανο, τις δυνατότητές του και τη μελέτη των ακουσμάτων του. Κρίθηκαν αναγκαίες αυτές οι διευκρινήσεις για να προσδιορίσουμε με τον όρο λαϊκή μουσική, λαϊκό τραγούδι, ποιο περιεχόμενο θα δώσουμε στη συνέχεια, ώστε έννοια και περιεχόμενο να αποδίδουν αντικειμενικά σωστά και ολοκληρωμένα τον όρο για το δικό μας αντικείμενο.

Συμπερασματικά:
Με τον όρο λαϊκή μουσική, λαϊκό τραγούδι, προσδιορίζουμε την απήχησή του στο λαό, συγχρόνως με τη γέννηση και δημιουργία από τον ίδιο το λαό. Εχει τις ρίζες και τις πηγές του στον ίδιο το λαό, στις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμά του, έχει σχέση με κάθε φαινόμενο που αντικειμενικά και ανεξάρτητα από τη θέλησή του εμφανίζεται στην κοινωνική του ζωή και τα παράγωγά του, τις συνέπειές του στον απλό κυρίως άνθρωπο του μόχθου. Στηρίζεται όχι κυρίως στις μουσικές θεωρητικές γνώσεις και τέχνη των δημιουργών, επώνυμων και ανώνυμων, με την έννοια της μουσικής ή στιχουργικής σύνθεσης. Οι δημιουργοί του κατέχουν τη γνώση στη μουσική, επομένως μπορούν να δημιουργούν και μουσική, να κάνουν σύνθεση όπως λέγεται «λόγια», παρά μόνο μέσα από την εμπειρία τη γνώση και την πρακτική μελέτη του μουσικού τους οργάνου. Και πολλοί απ' αυτούς έχουν στιχουργική ικανότητα. Βεβαίως δεν αποκλείεται ανάμεσά στους λαϊκούς δημιουργούς να υπάρχουν και εξαιρέσεις, δηλαδή γνώστες θεωρίας στη μουσική, όπως π.χ. ο Παναγιώτης Τούντας. Επομένως το ρεμπέτικο, το λαϊκό τραγούδι το εξετάζουμε σαν λαϊκή δημιουργία αλλά και λαϊκή αποδοχή. Και μάλιστα μαζικότατη