Η επισκευή και η συντήρηση των μουσικών οργάνων είναι για τον οργανοποιό τόσο σημαντική ενασχόληση όσο και η κατασκευή. Εκτός από την καλή γνώση της οργανοποιίας που προϋποθέτει, απαιτείται και γνώση της Ιστορίας της κατασκευής των οργάνων, των ιδιαίτερων τεχνικών του κάθε μάστορα και της τεχνολογίας των υλικών της εποχής. Θα έλεγα πως η επισκευή είναι το μεγάλο σχολείο του οργανοποιού! Του μαθαίνει πολλά, τόσο για την ιστορία της τέχνης του, όσο και για την εξέλιξη και τη συμπεριφορά των υλικών και των τεχνικών του αρχικού κατασκευαστή στη διάρκεια του χρόνου. Αυτό είναι άλλωστε και ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα αυτής της τέχνης: πώς ένα μουσικό όργανο θα βελτιώνεται και θα ωριμάζει με τη χρήση και την πάροδο του χρόνου, δικαιώνοντας έτσι ακόμη και μετά θάνατον τον κατασκευαστή του!

Η επισκευαστική εργασία που γίνεται σε ένα μουσικό όργανο δύσκολα κωδικοποιείται, μια και κάθε φορά οι φθορές από τη χρήση, το χρόνο ή τα ατυχήματα που έχουν συμβεί στη ζωή του είναι εντελώς διαφορετικές. Απαιτείται πρώτα-πρώτα σωστή εκτίμηση των αιτίων που δημιούργησαν το πρόβλημα και κατόπιν επιλογή της κατάλληλης κατά περίπτωση τεχνικής που θα χρησιμοποιήσουμε για να επέμβουμε, τηρώντας φυσικά τη φιλοσοφία και τη δεοντολογία της λεπτής αυτής τέχνης. Έτσι κάθε φορά αυτή η δουλειά έχει κάτι το ανεπανάληπτο, στην προσπάθεια να αποκατασταθεί ηχητικά, λειτουργικά και αισθητικά το αρχικό δημιούργημα.

Δυστυχώς κάποιες τεχνικές, ακόμη και διάσημων μαστόρων, στην προσπάθειά τους να πετύχουν καλύτερο και δυνατότερο ήχο που να εντυπωσιάζει από την πρώτη στιγμή τον μουσικό, δε δικαιώθηκαν από το χρόνο. Το ίδιο και κάποιες αδόκιμες τεχνικές επισκευής που εφαρμόστηκαν στη διάρκεια της ζωής των οργάνων, βελτιώνοντας για λίγο καιρό μόνο τα πράγματα και κάνοντας στο μέλλον την ουσιαστική αποκατάστασή τους ακόμα πιο δύσκολη! Θα παρουσιάσω παρακάτω τα βασικά βήματα της τεχνικής που εφάρμοσα για την αποκατάσταση δύο γνωστών στην εποχή τους μπουζουκιών, κατασκευασμένων από το Ζοζέφ Τερζιβασιάν, που βρέθηκαν στο εργαστήρι μου πριν από ενάμισι χρόνο το πρώτο και πριν λίγους μήνες το δεύτερο.

Τα όργανα

Και τα δυο αυτά όργανα ανήκαν στον παλιό μπουζουξή και συνθέτη Λευτέρη Τσαγκάρη, γνωστό σαν «Λευτεράκη». Το πρώτο, με το οποίο τον βλέπουμε σε παλιά «καλλιτεχνική» φωτογραφία, ήταν το αγαπημένο, το καλό μπουζούκι του Λευτεράκη. Ήταν κατασκευασμένο το 1959, με μήκος χορδής 70 εκατοστά. Ο ήχος του άρεσε ιδιαίτερα και στο φίλο του, Βασίλη Τσιτσάνη, που το είχε δανειστεί μάλιστα και για κάποιες ηχογραφήσεις τραγουδιών του! Το άλλο είναι κατά ένα χρόνο παλαιότερο, με μήκος χορδής 69 εκατοστά. Αγοράστηκε αρχικά από τον ίδιο τον Τσιτσάνη, για να πουληθεί στη συνέχεια στον Τσαγκάρη, που το είχε πάντα σαν «δεύτερο» όργανό του. Και τα δύο αυτά όργανα παρουσίαζαν κάποιες συνηθισμένες σε πολλά παλιά όργανα -του Ζοζέφ και όχι μόνο- αλλοιώσεις: Βούλιαγμα του καπακιού στην περιοχή του καβαλάρη και την αντίστοιχη παραμόρφωση στην περιοχή δεξιά και αριστερά της ηχητικής τρύπας, καθώς και ένα τυπικό σκέβρωμα της ταστιέρας που είχε επισκευαστεί από τον ίδιο το Ζοζέφ με την παλιά, γρήγορη και καταστρεπτική για την ταστιέρα τεχνική της «σφήνας».

Η τεχνική επισκευής αυτή, που πολλοί παλιοί μάστορες τη χρησιμοποίησαν σε σκεβρωμένα όργανα, ήταν η εξής: Περίπου στην περιοχή που το σκέβρωμα παρουσίαζε τη μέγιστη απόσταση ταστιέρας - χορδής και ανάμεσα στα δύο κοντινότερα τάστα, χάραζαν την ταστιέρα μέχρι το ξύλο του μπράτσου με όσο το δυνατό λεπτότερη σέγα. Μέσα σ’ αυτή την εγκοπή κατόπιν έβαζαν κόλλα και κάρφωναν μια σφήνα από έβενο. Η σφήνα αυτή, έσπρωχνε δεξιά και αριστερά τα δύο τμήματα της κομμένης ταστιέρας και διόρθωνε γρήγορα και εύκολα το σκέβρωμα, δημιουργώντας όμως δύο μεγαλύτερα προβλήματα: Κατάστρεφε πρώτα-πρώτα την ίδια την ταστιέρα και έκανε το όργανο να φαλτσάρει από το σημείο της σφήνας και κάτω, στην ψιλή του δηλαδή περιοχή! Μετά από μια τέτοια επέμβαση, μία μόνο αποδεκτή λύση υπάρχει για οριστική επισκευή του οργάνου: Η αντικατάσταση της ταστιέρας του, λύση που εφαρμόστηκε και στα δύο αυτά όργανα. Συνηθισμένη πρακτική στην επισκευή παλιών οργάνων με μεγάλες ζημιές στο καπάκι ήταν η αλλαγή του. Η δεοντολογία όμως αυτής της τέχνης αποτρέπει από την αντικατάσταση οποιουδήποτε μέρους του οργάνου μπορεί να επισκευαστεί. Ιδιαίτερα το καπάκι που είναι το σημαντικότερο τμήμα του οργάνου για την παραγωγή του ήχου, αν δεν είναι εντελώς κατεστραμμένο, πρέπει να επισκευάζεται, όσο δύσκολο και αν είναι αυτό! Αυτό έγινε και στα δύο αυτά όργανα. Τα διακοσμητικά στοιχεία τέλος, όπου αυτά είχαν καταστραφεί, αντικαταστάθηκαν με νέα, φτιαγμένα από το ίδιο υλικό ώστε να μην αλλοιωθεί καθόλου η αισθητική του κατασκευαστή τους.

Μπουζούκι κατασκευής 20.5.1959

Η επισκευή αυτού του οργάνου, όπως και του επόμενου, ξεκίνησε αφαιρώντας τελείως την ταστιέρα, το καπάκι και το εσωτερικό δέσιμο (χάρτωμα) του σκάφους. Κολλήθηκαν καταρχήν οι ντούγες στο δεξί και αριστερό μέρος του τάκου, όπου ήταν κατά το μισό περίπου μήκος τους ξεκολλημένες. Στο μέρος επίσης που οι ντούγες κατέληγαν εσωτερικά της κολάντζας, υπήρχαν μεγάλα κενά που κρίθηκε απαραίτητο να σφραγιστούν. Τοποθετήθηκαν δύο πλευρικές εσωτερικές ενισχύσεις δεξιά και αριστερά του σκάφους, ώστε να στηριχτεί καλύτερα όταν θα ξανατοποθετηθεί το καπάκι, αφού από προηγούμενες επισκευές τα σημεία επαφής του με το σκάφος, τα «πατήματά» του, είχαν σε μεγάλο βαθμό καταστραφεί. Τέλος το ηχείο δέθηκε πάλι εσωτερικά με χαρτί και κολλήθηκε η ετικέτα που υπογράφει την επισκευή, κάτω από αυτή του κατασκευαστή.