Μόλις είκοσι λεπτά από το Ηράκλειο της Κρήτης, στο χωριό Χουδέτσι, λειτουργεί ένα μοναδικό στο είδος του μουσικό εργαστήρι, αφιερωμένο στη μελέτη, τη διάσωση, τη διάδοση και προβολή της μουσικής και των μουσικών οργάνων λαϊκών παραδόσεων σχεδόν από όλο τον κόσμο. Πιο συγκεκριμένα, των μουσικών παραδόσεων που ανήκουν στη λεγόμενη «τροπική μουσική» (από την λέξη «τρόπος», η οποία θα ερμηνεύονταν στην αγγλική μουσικολογική ορολογία ως scale, mode - και ως εκ τούτου «modal music»).

Ο λόγος για το Μουσικό Εργαστήρι «Λαβύρινθος» (ΜΕΛ), με πλούσια, πολύμορφη και πρωτότυπη (για τα ελληνικά δεδομένα και όχι μόνο) δραστηριότητα: βασικός άξονάς του είναι ο εκπαιδευτικός (που αφορά και την ίδια μουσική μα και την οργανοποιία). Παράλληλα, διοργανώνει συναυλίες σε όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό, καθώς και εκθέσεις μουσικών οργάνων. Η σημαντικότερη προσφορά του ΜΕΛ είναι ότι παρέχει μια κοινή στέγη, ένα σημείο αναφοράς και συνάντησης στους ανά τον κόσμο λάτρεις της μουσικής αυτής και αξιοποιεί ένα τρομακτικά ισχυρό δυναμικό ανθρώπων, οι οποίοι μέχρι πρότινος δεν είχαν «πού την κεφαλήν κλίνει». Και ίσως δε θα ήταν υπερβολή αν έλεγε κανείς πως το έργο που επιτελείται στο ΜΕΛ, συνολικά, αποτελεί παγκόσμια πρωτοπορία.

Η κινητήρια δύναμη του εγχειρήματος τούτου, σε ότι αφορά το καλλιτεχνικό και το οργανωτικό μέρος, μα και εμπνευστής και ιδρυτής του, είναι ο μουσικός Ρος Ντέιλι (Ross Daly), ίσως παλαιότερα κατά κόσμον -εδώ στην Κρήτη- «Ρος ο Ιρλανδός». Η διαδρομή του Ρος στη μουσική μέχρι σήμερα είναι περιπετειώδης και πολύχρωμη. Αφετηρία του ήταν η κλασσική δυτική παιδεία που απέκτησε. Ξεκινά από την δεκαετία του ‘60 μια περιπλάνηση στις μουσικές παραδόσεις της Ανατολής και ιδιαίτερα σε αυτές της Ινδίας και του Αφγανιστάν. Στις αρχές της δεκαετίας του ‘70 βρίσκεται στην Κρήτη, όπου μαγεμένος από την ντόπια λύρα μαθητεύει δίπλα στον πρωτομάστορα Κώστα Μουντάκη. Η Κρήτη γίνεται το σπίτι του κι εφαλτήριο για περεταίρω εξερευνήσεις στις μουσικές της Ανατολικής Μεσόγειου κι ακόμη παραπέρα. Ο συμβολισμός είναι ισχυρός: ποιος άλλος τόπος θα ταίριαζε καλλίτερα από την Κρήτη; Εδώ και χιλιετηρίδες αποτελεί τόπο αλληλεπίδρασης πολιτισμών, ένα πανάρχαιο χωνευτήρι μουσικών παραδόσεων τούτης της γωνιάς του κόσμου! Στα 1982 μαζί με άλλους μουσικούς ιδρύει το Λαβύρινθο - τότε μουσικό συγκρότημα. Από τις αρχές της δεκαετίας του ‘80 το ΜΕΛ διαγράφει τη δική του πορεία, ώσπου το 2002 να βρει στο Χουδέτσι του Δήμου Νίκου Καζαντζάκη τον τελικό του προορισμό και τον τελικό του, σημερινό, χαρακτήρα.

Δίπλα στην πλατεία του χωριού υπάρχει το Μουσείο του ΜΕΛ. Ένα αναπαλαιωμένο αρχοντικό, αριστούργημα λαϊκής αρχιτεκτονικής, με μια υπέροχη μεγάλη αυλή. Το Μουσείο στεγάζει μια πολύτιμη συλλογή μουσικών οργάνων, την προσωπική συλλογή του ίδιου του Ρος. Τα εκθέματα αριθμούν πάνω από 200. Όργανα από κάθε γωνιά των Βαλκανίων, της Βόρειας Αφρικής, της Κεντρικής Ασίας, μέχρι και της Αυστραλίας(!): ινδικά σιτάρ, βουλγάρικες ταμπουρίτσες, τουρκικά σάζια και θρακιώτικα νταούλια... Η ιδιομορφία του Μουσείου τούτου είναι πως τα εκθέματα αυτά δεν είναι νεκρά κουφάρια άλλωτε «ζωντανών» αντικειμένων. Τα όργανα αυτά είναι μάχιμα, παίζονται από τους μουσικούς του ΜΕΛ, όπως και από επισκέπτες του Μουσείου. Στην αυλή του Μουσείου υπάρχει ένα υποτυπώδες εργαστήρι συντήρησης οργάνων. Εν πολλοίς σε αυτό εξαντλούνται -προς το παρόν- οι δραστηριότητες του ΜΕΛ (στο Χουδέτσι) προς την κατεύθυνση της οργανοποιίας. Το όμορφο χωριό ετούτο, κατακλύζεται τους θερινούς μήνες από προσκυνητές της μουσικής, προερχόμενους από όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης: είναι οι μαθητές των καλοκαιρινών σεμιναρίων του ΜΕΛ. Τα θέματα των σεμιναρίων (κάθε σεμινάριο είναι εβδομαδιαίο) μπορεί να είναι απλώς γενικά ή και εισαγωγικά μαθήματα πάνω σε κάποιο μουσικό όργανο, μαθήματα σε ενορχήστρωση ή ακόμα και σε τραγούδι ή πιο εξειδικευμένα θεωρητικά θέματα.

Το περασμένο καλοκαίρι το πρόγραμμα ήταν ιδιαίτερα πλούσιο, με ευρεία γκάμα σεμιναρίων: από κλασσικό οθωμανικό τραγούδι, μέχρι βαλκανικά πνευστά, κρητικό λαούτο, σάζι, μπουζούκι... Περί τα 30 σεμινάρια διοργανώνονται κάθε χρονιά τα τελευταία καλοκαίρια. Μάλιστα, φέτος το ΜΕΛ ανοίγει ένα χειμερινό κύκλο σεμιναρίων σε Κέρκυρα και Λευκάδα, από Γενάρη ως Απρίλη. Κορυφαίοι μουσικοί στο είδος τους (πολλές φορές διεθνούς φήμης) καλούνται να διδάξουν στα σεμινάρια. Ανάμεσα στους Έλληνες δασκάλους, οι Μανώλης Πάππος στο μπουζούκι, Γιώργης Ξυλούρης (Ψαρογιώργης) στο κρητικό λαούτο, Περικλής Παπαπετρόπουλος στο σάζι και τη λάφτα, Αλέξανδρος Αρκαδόπουλος στο κλαρίνο κι άλλοι πολλοί. Η αντίληψη του Ρος και κατ’ επέκτασιν το όλο πνεύμα που διέπει το ΜΕΛ για τη λαϊκή μουσική, είναι ολιστική, οικουμενική. Αυτό βέβαια δίχως να παραμερίζονται ή να παραμελούνται οι επί μέρους ιδιαιτερότητες της κάθε παράδοσης, μα και σε καμία περίπτωση δίχως να αποδέχεται την (μεθοδευμένη και πολύστοχη) πολιτισμική ισοπέδωση και πολτοποίηση που συστηματικά συντελείται τελευταία, η οποία δίνει λαβή σε ευκολόπεπτες υποκουλτούρες, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη μουσική “ethnic”. Με τον καιρό ο κόσμος που μαθαίνει για το ΜΕΛ αυξάνεται δυσανάλογα με τις προβλέψεις και οι προσδοκίες που έχει ο κόσμος αυτός από το ΜΕΛ για το μέλλον είναι εξίσου μεγάλες.

Το περασμένο καλοκαίρι για πρώτη φορά το πρόγραμμα των σεμιναρίων του ΜΕΛ φιλοξένησε το μπουζούκι. Δάσκαλος ο Μανώλης Πάππος, για του οποίου την ποιότητα ως μπουζουξή περιττεύει κάθε λόγος. Όπως ήταν αναμενόμενο, το σεμινάριο προσέλκυσε πλήθος κόσμου από Ελλάδα και εξωτερικό. Μια σημαντική κίνηση, η οποία κατά κάποιο τρόπο σπάει τον πάγο στις σχέσεις του μπουζουκιού με τους κύκλους των «παραδοσιακών». Κι αυτή στάθηκε και η αφορμή για μένα να γνωρίσω καλύτερα -κι από κοντά- τους ανθρώπους πίσω από την προσπάθεια αυτή. Στις αρχές του Αυγούστου βρέθηκα στο Χουδέτσι, περιπλανώμενος στα καλντερίμια του με το μπουζούκι ανά χείρας. Πολύ γρήγορα η μουσική αποδείχτηκε η πιο γνήσια και άμεση μορφή επικοινωνίας μεταξύ πολύ διαφορετικών ανθρώπων. Οι μαθητές (ηλικίας από 14 έως 74) μελετούν σε ομάδες σε κάθε γωνιά του χωριού, ενώ κάθε βράδυ σύσσωμος ο «μαθητικός» πληθυσμός μεταφέρεται σε ταβέρνα στην πλατεία, όπου μετά το φαγητό ακολουθά μουσικό όργιο - το οποίο ενίοτε εξακολουθεί έως τις μικρές ώρες. Πέρα από τις πολύτιμες γνώσεις που κανείς μπορεί να αποκομίσει μαθητεύοντας σε μεγάλους δασκάλους και παίζοντας πλάι σε προχωρημένους μουσικούς, η εμπειρία αυτής της μοναδικής, γιορτινής ατμόσφαιρας είναι ανεκτίμητη. Ένα μεσημέρι βρήκα τον (πάντα πολυάσχολο) Ρος, εκεί σε ένα δωμάτιο δίπλα από το Μουσείο και κουβεντιάσαμε. Μια πυκνή μουριά μπροστά στην είσοδο δρόσιζε την αίθουσα, η οποία ήταν γεμάτη μουσικά όργανα βγαλμένα από αλλοτινές εποχές και πλήθος αφίσσες και άλλο έντυπο υλικό για περασμένες και μελλοντικές εκδηλώσεις του Λαβύρινθου.