Τα ντουζένια και τα καραντουζένια της ελληνικής δισκογραφίας 78 στροφών

Για τα κουρδίσματα του μπουζουκιού έχουμε διάφορες πηγές και μαρτυρίες από μουσικούς του ρεμπέτικου, όπως Στέλιος Κερομύτης, Μιχάλης Γενίτσαρης, Αθανάσιος Αθανασίου, Μάρκος Βαμβακάρης, κ.ά. Μια αναφορά στα ντουζένια του μπουζουκιού και του μπαγλαμά, όπως αυτά εμφανίστηκαν ελάχιστες φορές στη δισκογραφία 78 στροφών, είναι ωφέλιμη και για το λόγο αυτό θεωρούμε ότι η παρουσίασή τους κρίνεται απαραίτητη. Με αυτά τα κουρδίσματα γαλουχήθηκαν οι πρώτες γενιές μπουζουξήδων και μουσικών, των οποίων τα ονόματα γνωρίζουμε από μαρτυρίες νεότερων. Oι πιο γνωστοί από αυτούς τους μπουζουξήδες ήταν οι: Μιμίκος Μπογιατζής, Νίκος και Γιώργος Σκριβάνος, Θανάσης Μανέτας, Απόστολος Ζυμαρίτης, Ρεγγίνας, Χαρίλαος Κερομύτης, Γιάννης Μιχαλαρέας (Γυαλιάς.

Από τους μπαγλαματζήδες ήταν οι Γιώργος Νιανιούρης, Αντρικάκης, Γιώργος Παράκιας και άλλοι, γυρολόγοι μουσικοί οι περισσότεροι που παίζαν για το κέφι τους στις ταβέρνες και στους τεκέδες, ενώ μερικοί από αυτούς ήταν οι πρώτοι επαγγελματίες στο είδος τους. Οι πιο πολλοί μάθανε το όργανο στη φυλακή, όπου βρέθηκαν από κάποιο παράπτωμα, καθώς το μπουζούκι και ο μπαγλαμάς εξελίχθηκαν και αγαπήθηκαν πολύ σ' αυτό τον κοινωνικό χώρο. Από τους μπουζουξήδες στην Ελλάδα που τοποθετούνται χρονικά στο 19ο αιώνα μόνο ο Θανάσης Μανέτας ηχογραφήθηκε με 3 τραγούδια, μεταξύ 1931 και 1932, σε μεγάλη ηλικία, για να γίνει ο πρώτος που γράφει μπουζούκι σε δίσκο στην Ελλάδα. Το Σεπτέμβριο του 1931, συνοδευόμενος από το μεγάλο τσεμπαλίστα Γιάννη Λειβαδίτη και των αγνώστων στοιχείων τραγουδιστή, με το ψευδώνυμο "Σπαχάνης", θα βρεθούν σε ξενοδοχείο της Αθήνας και θα ηχογραφήσουν δυο αδέσποτα τραγούδια της φυλακής.

Εταιρεία COLUMBIA

• DG-147 WG-233 | "Τα δίστιχα του μάγκα" | μπουζούκι: Μανέτας - κύμβαλο: Λειβαδίτης, Σπαχάνης | Αύγουστος - Σεπτέμβρης 1931
• DG-147 WG-234 | "Καλέ μάνα δεν μπορώ" | μπουζούκι: Μανέτας - κύμβαλο: Λειβαδίτης, Σπαχάνης
• DG-203 WG-324 | "Μεμέτης" (Χρ.Μαρίνος) Κώστας Νούρος | μπουζούκι: Μανέτας - κύμβαλο: Λειβαδίτης | αρχές του 1932, πιθανώς

Τα κουρδίσματα της δισκογραφίας

Ξεκινώντας, χρονολογικά, ο πρώτος μπουζουξής από τον οποίο έχουμε δείγματα κουρδισμάτων είναι ο Σαμιώτης Μανώλης Καραπιπέρης (Σάμος 1883-Νέα Υόρκη δεκαετία του 1950, πιθανώς). Ηχογραφεί συνολικά 6 τραγούδια για να εκδοθούν τα 4 από αυτά, μεταξύ 1928 και 1929. Στα τέλη του 1928, με τραγουδιστή το συμπατριώτη του Γιαννάκη Ιωαννίδη ηχογραφεί δύο παραδοσιακά ρεμπέτικα της ανώνυμης περιόδου, το ''Από κάτω από τις ντομάτες'' και το ''Τούτοι οι μπάτσοι που' ρθαν τώρα''. Ακούγεται μπουζούκι κανονικό με ιδιαίτερο όμως κούρδισμα που ξεκινάει με βάση τη νότα λα στο καντίνι, όπως και στους ταμπουράδες. Αυτό είναι και ένα σημαντικό στοιχείο που μας κάνει να πιστεύουμε ότι ο Καραπιπέρης δεν ξεκίνησε εξαρχής με μπουζούκι, αλλά έπαιζε ταμπουρά στην πατρίδα του τη Σάμο και με τη μετανάστευσή του στην Αμερική άλλαξε σε μπουζούκι. Η φωτογραφία που δημοσιεύτηκε στην έκδοση "Η Σάμος στις 78 στροφές"¹ ενισχύει αυτή την άποψη. Βλέπουμε το όργανο να ακολουθεί Κλίμακα Αμερικάνικη με βούλα στο 2o τάστο αντί του τρίτου της ευρωπαϊκής που δηλώνει αμερικάνικης κατασκευής όργανο, καθώς επίσης και ο τρόπος με τον οποίο είναι τοποθετημένο το δεξί χέρι του μουσικού είναι χαρακτηριστικός στους παίχτες του Ταμπουρά και του σαζ, ακόμα και σήμερα : κρεμαστός καρπός,σπαστός στο κράτημα της πένας².

Τα κουρδίσματα

Μανώλης Καραπιπέρης

Δεκέμβριος 1928 Columbia - Nέα Υόρκη

• CO-56137F W-206147-2 | "Τούτοι μπάτσοι πού' ρθαν τώρα" (ρεμπέτικο ζεϊμπέκικο) | Γιαννάκης Ιωαννίδης | ΝΤΟ-ΡΕ -ΝΤΟ κούρδισμα
  Iδιόρρυθμο κούρδισμα για το οποίο δεν έχουμε καθόλου πηγές αναφοράς
• CO-56137F W-206148-1 | "Από κάτω από τις ντομάτες" (ρεμπέτικο ζεϊμπέκικο) | Γιαννάκης Ιωαννίδης | ΛΑ-ΡΕ-ΛΑ κούρδισμα ανάλογο με το σημερινό ρε-λα-ρε | 29 Απρίλιου 1929 Victor - Nέα Υόρκη | Αϊδίνικο ζειμπέκικο, Αϊβαλιώτικο ζειμπέκικο
  Εδώ, ο Καραπιπέρης χρησιμοποιεί το γνωστότερο και πιο διαδεδομένο κούρδισμα στην Τουρκία, το Kara duzen ή Καραντουζένι (το οποίο δεν έχει σχέση με το ελληνικό) ή "bozuk douzeni", όπως αλλιώς επίσης ονομάζεται. Χαρακτηριστικό αποτελεί ότι χρησιμοποιεί στην ηχογράφηση δύο ζεύγη μπουργάνας και ψιλής στη δεύτερη και τρίτη χορδή και ένα ζεύγος ψιλής στην πρώτη χορδή, δηλαδή στο καντίνι. Το συγκεκριμένο κούρδισμα το συναντάμε αρκετά και στην Ελλάδα, σε όργανα όπως λαούτο, λύρα, ταμπουράς κ.λπ. | ΛΑ-ΡΕ (μπουργάνα) - ΣΟΛ (μπουργάνα)

Γιώργος Μπάτης, ή Αμπάτης ή Τσώρος (1886-1967)

Πολλά έχουν γραφτεί κατά καιρούς γι' αυτό το μεγάλο του Ρεμπέτικου τραγουδιού. Ο Γιώργος Μπάτης, ο παλιότερος και ο χαρακτηριστικότερος μουσικός της ''Τετράδος της ξακουστής του Πειραιά'', υπήρξε σημείο έμπνευσης και αναφοράς για πολλούς μουσικούς του ρεμπέτικου, ειδικά στο ξεκίνημά τους. Γεννημένος στα Μέθανα, αν και μεγαλωμένος στον Πειραιά από τα 16 του χρόνια, σίγουρα ήρθε σε επαφή με τη μάγκικη παράδοση της περιοχής, λόγω του γεγονότος ότι η Αργολίδα και το Παλαμήδι ήταν κοντά και ήταν σίγουρα μια από τις περιοχές με πολύ πλούσιο ιστορικό στην παράδοση του μπουζουκιού, όπως και στη μαγκιά και σε άλλες περιθωριακές καταστάσεις, όπως ξέρουμε από τις αναφορές του Αργείτη οργανοποιού και μουσικού, Γεωργίου Γκρέτση. Σύμφωνα μ' αυτόν, αλλά και από παλιότερες αναφορές μπουζουξήδων της περιοχής, όπως του Μπλατσαρά, και φυσικά των φυλακισμένων, το μπουζούκι στις αρχές του 20ου αιώνα ήταν σε μεγάλη άνθηση και παραγωγικότητα στο Άργος. Μουσικός, κυρίως του μπαγλαμά, με πολύ σημαντική προσφορά στην τέχνη, καθώς μάς μεταφέρει πολύ πιστά το κλίμα της φυλακής του 19ου αιώνα και του υποκόσμου. Πολυτεχνίτης, μικροπωλητής, ενεχυροδανειστής, παλιατζής, χοροδιδάσκαλος και πάνω από όλα ένας εξαίρετος χιουμορίστας, ο Μπάτης ήταν ο πιο χαρακτηριστικός τύπος του Πειραιά , καθώς συνδύαζε ένα καταπληκτικό σύνολο ιδιοτήτων.

Συλλέκτης επίσης πολλών μουσικών οργάνων, κυρίως μπαγλαμάδων, έμαθε στη φυλακή³ μπουζούκι και μπαγλαμά ή, σύμφωνα με άλλες πηγές, από το θείο του, παλιό μπουζουξή του 19ου αιώνα, ονόματι Γαβρήλο⁴. Σε 16 τραγούδια που είναι στο όνομά του και που ηχογράφησε ο ίδιος παίζοντας μπαγλαμά μέχρι το 1936 συμμετείχαν μέλη της "Τετράδος του Πειραιά", με κυριότερο εκτελεστή στο μπουζούκι το Σμυρνιό νεαρό μουσικό, Ανέστη Δελιά .Ο Μπάτης στη συνολική διάρκεια της δισκογραφικής καριέρας του, δηλαδή μέχρι το 1936, συμμετέχει παίζοντας μπαγλαμά και σε άλλα κομμάτια, κυρίως του Μάρκου Βαμβακάρη αλλά και άλλων. Χαρακτηριστικά είναι τα κομμάτια: "Έφοδος στον τεκέ", "Κορόιδο άδικα γυρνάς" κ.ά. Κάτι που είναι άγνωστο και που πέρασε απαρατήρητο έως σήμερα είναι το γεγονός ότι ο Μπάτης στα περισσότερά του τραγούδια χρησιμοποιεί κουρδίσματα, και όχι μόνο από ονομαστά ντουζένια, αλλά και από άγνωστα, τα οποία συναντάμε μόνο στις δικές του ηχογραφήσεις ενισχύοντας την προφορική μαρτυρία του Μιχάλη Γενίτσαρη για ''μπαγλαμαδοντουζένια'' ή, κατά το Μάρκο, ''μπαγλαμαδίστικα'' ντουζένια, ότι δηλαδή ο μπαγλαμάς κουρδιζόταν πάντα σε ντουζένια και όχι τόσο σε ρε-λα-ρε. Το πρόβλημα της χαλαρότητας των χορδών, κατά τη διαδικασία κουρδίσματος του ντουζενιού σε μπουζούκι, δεν εμφανίζεται στον μπαγλαμά, καθώς υπάρχει καλύτερη απόδοση, λόγω της μικρής κλίμακας του οργάνου. Το γεγονός αυτό έχει ως αποτέλεσμα μπαγλαμάς και ντουζένια να είναι απόλυτα δεμένες έννοιες, στα παλιά χρόνια. Η πρώτη ηχογράφηση του Μπάτη έγινε το Νοέμβριο του 1932 για την εταιρεία ''Columbia'', σε άγνωστης τοποθεσίας ξενοδοχείο, στο κέντρο της Αθήνας, με τα κομμάτια ''Μπάτης ο Δερβίσης" και "Σού 'χει λάχει", ένα μήνα πριν το Μάρκο Βαμβακάρη και την ηχογράφηση των ''Καραντουζένι'' και ''Αράπ" στην Parlophone. Εδώ να αναφέρουμε ότι οι ηχογραφήσεις έως το έτος 1936 γινόντουσαν αποκλειστικά σε αίθουσες ξενοδοχείων, και όχι σε στούντιο, αφού τα στούντιο ηχογραφήσεων στη Ριζούπολη δημιουργήθηκαν πολύ αργότερα από την ίδρυση των εργοστάσιων δίσκων στην Ελλάδα, δηλαδή από το 1930.

Στα πρώτα κομμάτια του Μπάτη έχουμε συνοδεία ιδιόρρυθμης ορχήστρας με μπουζούκι, κάποιο όργανο αγνώστου ταυτότητας, πιθανώς λαούτο, και μπαγλαμά. Συνολικά, είναι 11 ζεϊμπέκικα, 2 Καρσιλαμάδες, 2 χασάπικα, 1 Αμανές. Αξιοπρόσεχτο γεγονός ότι ο Μπάτης κάνει την παρθενική του είσοδο στη δισκογραφία με αμανέ και μπουζούκια - συνδυασμός πιθανώς αρκετά συνηθισμένος κατά το 19ο αιώνα - καθώς και μ' ένα κομμάτι του οποίου η μελωδία μπορεί εύκολα να χαρακτηριστεί ως αδέσποτη, καθώς χρησιμοποιείται και από το Μάρκο Βαμβακάρη στο τραγούδι ''Σκύλα μ' έκανες και λιώνω'' του 1936. Ο μπουζουξής της ηχογράφησης παραμένει άγνωστος, καθώς δεν εμφανίζεται στην ετικέτα του δίσκου κάποιο στοιχείο γι αυτόν, αλλά ούτε και κάποιο επιφώνημα κατά τη διάρκεια της ηχογράφησης που να μάς τον προσδιορίζει .Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι είναι ο Μάρκος Βαμβακάρης, ή, το πιο πιθανό, ο Ανέστης Δελιάς. Εδώ, παραθέτουμε μια σειρά υποθέσεων για το ποιος θα μπορούσε να είναι ο μπουζουξής:

• Ο Μιχάλης Γενίτσαρης αναφέρει σε παλιά του συνέντευξη ότι στο "Σού 'χει λάχει" μπουζούκι παίζει ο Ανέστος Δελιάς, λογικά και από την πίσω πλευρά του δίσκου, αφού ειναι διπλανές οι μήτρες, θα έπαιζε ο ίδιος μουσικός.

Δύο άλλες περιπτώσεις επίσης εξετάζονται:

• Η πρώτη είναι του μπουζουξή Φραγκίσκου Ζουριδάκη ο οποίος, σύμφωνα με δική του μαρτυρία, υπήρξε στενός συνεργάτης του Γιώργου Μπάτη και έχει γράψει μαζί του το τραγούδι "Σού 'χει λάχει"⁵ , το οποίο όμως ο Μπάτης το εξέδωσε στο όνομά του, χωρίς να αναγράφεται στην ετικέτα η συνδημιουργία, προς απογοήτευση του Ζουριδάκη. Ο Φραγκiσκος Ζουριδάκης ηχογράφησε για την εταιρεία Columbia το 1936 δυο καταπληκτικά δείγματα πρώιμου μπουζουκιού με ιδιαίτερο ύφος, τα κομμάτια ''Συριανό Χασάπικο'' και ''Νταχτήρι'', αδέσποτες παραδοσιακές δημιουργίες. Συγκεκριμένα, η ηχογράφηση τοποθετείται από τον Ιούλιο έως τον Δεκέμβριο του έτους 1936, ο δίσκος είναι εξαιρετικά σπάνιος , μόνο 3 αντίτυπά του έχουν βρεθεί έως σήμερα, ανάμεσα στους συλλέκτες. Πράγματι, το παίξιμό του έχει αρκετές ομοιότητες με το ταξίμι στον αμανέ του Μπάτη, θα μπορούσε λοιπόν να είναι ο Ζουριδάκης αντί του Δελιά.
• Τελευταία υπόθεση είναι να παίζει ο μαθητής και κολλητός του Γιώργου Μπάτη, ο Νίκος Καρυδάκιας, μέλος της πειραιώτικης παρέας που φέρεται σαν συνθέτης ενός μόνο τραγουδιού, του ζεϊμπέκικου '' Αφότου εγεννήθηκα'', ηχογραφημένου το 1940-41. Ιδιαίτερα αγαπητός στην εποχή του από τις παρέες του Πειραιά και κολλητός του Δελιά και του Μάρκου, δολοφονήθηκε στην Κατοχή το 1941.Δεν έχει σωθεί κάποιο δείγμα παιξίματος του Καρυδάκια και δεν είναι βέβαιο εάν είναι ο ίδιος που παίζει στον πρώτο δίσκο του Μπάτη.

Τα κουρδίσματα των ηχογραφήσεων του Γιώργου Μπάτη

Στην πρώτη ηχογράφηση ο Μπάτης χρησιμοποιεί κούρδισμα ρε-σι-σολ(μπουργάνα), αγνώστου ονομασίας κούρδισμα, για το οποίο δεν υπάρχουν αναφορές και παλιότερες μαρτυρίες. Το συγκεκριμένο κούρδισμα συναντάται, εκτός από αυτή την ηχογράφηση, ακόμα άλλες δύο φορές, μία από τον Μπάτη και μία από το Μάρκο, αλλά εντοπίζουμε ακόμα μία στη δισκογραφία των 45 στροφών, πάλι από το Βαμβακάρη. .Σίγουρα επρόκειτο για ένα διαδεδομένο παλιό κούρδισμα το οποίο πρέπει να ήταν αρκετά αγαπητό, αν κρίνουμε από το γεγονός ότι ο Μάρκος συνεχίζει να παίζει και να το ηχογραφεί και ύστερα από 30 χρόνια .Το χιτζάζ και το ραστ ταιριάζουν πολύ καλά σε αυτό το πολύ χαρακτηριστικό ντουζένι. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει επίσης σε ένα άγνωστης ονομασίας κούρδισμα, το ρε-λα#-λα# (μπουργάνα) το οποίο συναντάμε 6 φορές στη δισκογραφία του Μπάτη και θα μπορούσε γι αυτό να πάρει την ονομασία κουρδίσματος ως ''Μπάτης'' η "Ζωρζ Μπατέ", αν προτιμάτε, αφού ο μουσικός δείχνει σαφέστατη προτίμηση σ' αυτό. Στο συγκεκριμένο κούρδισμα (το οποίο δεν συναντούμε σε καμία αναφορά ή πηγή αλλά ούτε και πουθενά σε ηχογραφήσεις άλλων μουσικών στη δισκογραφία) ταιριάζουν αρκετοί δρόμοι (και περισσότερο το ραστ), βρίσκεται, δε, πολύ κοντά στο ανοιχτό ντουζένι (ρε-σολ-σολ), με τις δύο πάνω χορδές σε ταυτοφωνία μεταξύ τους.