Ανάλυση της μουσικής του μέσω των ηχογραφήσεων εμπορίου - Τέσσερα καίρια προβλήματα της έρευνας | Θέμα διδακτορικής διατριβής

Το παρόν άρθρο αποτελεί μία περιγραφή τεσσάρων εκ των κυριοτέρων προβληματικών ζητημάτων που αντιμετώπισα και συνεχίζω να αντιμετωπίζω στη διδακτορική μου διατριβή, από την αρχή της έως και την περίοδο δημοσίευσης του άρθρου. Η διδακτορική διατριβή, της οποίας ο τίτλος είναι ο παραπάνω, λαμβάνει χώρα στο πανεπιστήμιο του Leeds της Αγγλίας και βρίσκεται σε εξέλιξη από τα τέλη του 2008. Στόχος του άρθρου είναι να ρίξει φως σε σημεία τα οποία αποτέλεσαν και δυστυχώς συνεχίζουν να αποτελούν αγκάθια όχι μόνο στη δική μου έρευνα αλλά και σε κάθε λογής παρόμοια έρευνα. Στόχος επίσης είναι να επιστήσει την προσοχή σε κάθε είδους ερευνητή όσον αφορά στις παγίδες που κρύβονται σε θέματα που αφορούν το ρεμπέτικο και τη λαϊκή μουσική¹ στη χώρα μας. Τέλος, προσφέρεται ως εγχειρίδιο στους αναγνώστες των πολλών και διαφόρων άρθρων και βιβλίων σχετικών με το αντικείμενο για μία νέα, ίσως, αξιολόγησή τους.

Πρόλογος

Κάποια από τα προβλήματα που θα αναλυθούν θεωρούνται υψηλής σημασίας, καθώς είναι σχεδόν ανέφικτη η διεξαγωγή και η συνέχιση της έρευνας, εάν αυτά τα ζητήματα δεν λυθούν. Το πραγματικό ίσως πρόβλημα είναι ότι τα περισσότερα από αυτά εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της διατριβής και της διαδικασίας επίλυσης άλλων προβληματικών ζητημάτων. Για να γίνει πιο σαφές, ένα απλό πρόβλημα γεννούσε ένα ή και περισσότερα καινούρια. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκε μία αλληλουχία προβληματικών καταστάσεων, οι οποίες χρειάζονται προσοχή και ορθή μεθοδολογία ώστε να λυθούν. Πρέπει στο σημείο αυτό να σημειώσω πως δε θα προβώ στην περιγραφή εκείνων των ζητημάτων τα οποία πιστεύω πως θα απαντήσει και θα αντιμετωπίσει η εν λόγω διδακτορική έρευνα. Αντ’ αυτού, θα κάνω λόγο για ζητήματα τα οποία πρέπει πρώτα να απαντηθούν έτσι ώστε να μπορέσει να συνεχιστεί το όλο εγχείρημα. Θα απαριθμήσω αρχικά αυτά τα θέματα, δίνοντάς τους έναν μάλλον γενικό τίτλο και έπειτα θα τα αναλύσω (στο βαθμό που μία δημοσίευση τέτοιου είδους το επιτρέπει και εν μέσω ακόμη της ερευνητικής διαδικασίας) ένα προς ένα. Θα ήθελα να τονίσω ότι ο κύριος λόγος για την έκταση και ύπαρξη αυτών των ζητημάτων είναι η έλλειψη μελετών σε αυτά τα πεδία, καθώς επίσης και τα παραπλανητικά και μη μεθοδολογικά έργα των περισσοτέρων Ελλήνων μη ακαδημαϊκών ερευνητών, οι οποίοι  παρά την προσπάθειά τους να συνεισφέρουν στην πρόοδο αυτού του πεδίου, τα έργα τους δείχνουν πως δεν ήταν ενήμεροι σχετικά με την ακαδημαϊκή μεθοδολογία και τον τρόπο με τον οποίο η εθνομουσικολογική έρευνα ενεργεί. Το βασικό θέμα είναι ότι κάποια ζωτικά ζητήματα χρειάζονται επειγόντως επαναξιολόγηση, ενώ μερικά ζωτικά προβλήματα πρέπει να ερευνηθούν για πρώτη φορά. (Pennanen 2004: 18).

Τέσσερα καίρια προβλήματα της έρευνας

1Απουσία εργασιών παρόμοιων με αυτό το έργο

2Το πρόβλημα με τις ημερομηνίες ηχογράφησης και κυκλοφορίας

3Το πρόβλημα με τους λαϊκούς δρόμους

4Το πρόβλημα με τους λαϊκούς ρυθμούς/χορούς

1. Απουσία εργασιών παρόμοιων με αυτό το έργο

Μελετώντας διάφορα συγγράμματα (ακαδημαϊκά και μη) περί ρεμπέτικου και λαϊκής μουσικής, ανακάλυψα, απροσδόκητα, ότι σχεδόν καμία μελέτη μέχρι τώρα δεν έχει ασχοληθεί σχετικά με το μουσικό αυτό είδος, από μουσικολογικής πλευράς. Η πλειοψηφία όσων έργων έχουν εκδοθεί σχετικά με το ρεμπέτικο και γενικότερα με την ελληνική λαϊκή μουσική, αποτελείται από υλικό με κυρίως ιστορικό, κοινωνιολογικό, ανθρωπολογικό και εθνογραφικό χαρακτήρα. Η ύπαρξη αποκλειστικά μουσικολογικών έργων είναι πολύ σπάνια, κάτι το οποίο πιθανόν να ερμηνεύεται ως αδιαφορία και απάθεια από την πλευρά των μουσικολόγων (κυρίως των Ελλήνων) για το ρεμπέτικο. Στην πραγματικότητα, ούτε  βιβλίο ούτε άρθρο έχει πέσει στην αντίληψή μου μέχρι τώρα που να πραγματεύεται μουσικούς όρους, πεντάγραμμα, νότες ή άλλα μουσικά στοιχεία, γεγονός  που κάνει κάποιον να αναρωτηθεί τελικά κατά πόσο μιλάμε/μιλάνε για μουσική ή όχι.² Χωρίς να θέλω να υποβαθμίσω τη θεωρία έναντι της πράξης, πιστεύω πως οι μελετητές έχουν χάσει το πραγματικό, ουσιώδες, παραγωγικό και σημαντικότερο όλων κομμάτι της ρεμπέτικης και λαϊκής μουσικής, με το να πραγματεύονται όλες τις πλευρές του,  πλην της μουσικολογικής. Για να γίνω πιο κατανοητός (και ίσως και λίγο απόλυτος), θεωρώ άστοχο αλλά και δίχως σημασία να υπάρχουν συγγράμματα με σελίδες γεμάτες με ανεπιβεβαίωτες ιστορίες, εικασίες και προσωπικές και αβάσιμες θεωρίες και ούτε δείγμα ενός, με ένα έστω μουσικό σύμβολο, σε μία από τις σελίδες του.

Η αμέλεια αυτή περί του μουσικολογικού κομματιού φαίνεται πως έχει τόσο καλές όσο και κακές επιπτώσεις στη δική μου έρευνα, αφού ναι μεν την καθιστά ως την πρώτη που θα μιλήσει και αναλύσει τη μουσική ζωή ενός από τους πιο διάσημους, σημαντικούς και καταλυτικούς για την πορεία του μουσικού είδους ανθρώπους, από την άλλη δε η εξέλιξη και η ολοκλήρωση της έρευνας αυτής φαίνεται τόσο προβληματική και δύσκολη, διότι όχι μόνο δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα πάνω στο οποίο να  μπορεί να βασιστεί, αλλά ούτε καν κάτι για να συγκριθεί. Δεν είναι μόνο η έλλειψη μελετών που κάνει δυσκολότερο το έργο, αλλά και το γεγονός ότι οι περισσότεροι από τους προαναφερθέντες Έλληνες ερασιτέχνες, όντας μη εκπαιδευμένοι μουσικοί,  διεισδύουν σε πεδία εντελώς άγνωστα σε αυτούς, και με τον τρόπο αυτό καταφέρνουν να κάνουν την ήδη συγκεχυμένη κατάσταση ακόμη χειρότερη. Παρακάτω, θα υποστηρίξω τα επιχειρήματά μου, αναφέροντας μερικά παραδείγματα από ορισμένες από αυτές τις εκδόσεις.

Μανιάτης 2006. Δίνοντας μια σύντομη περιγραφή του έργου, ο Διονύσης Μανιάτης συγκέντρωσε 24.000 τίτλους τραγουδιών τα οποία ηχογραφήθηκαν στην Ελλάδα με την τεχνολογία των 78 στροφών από το 1896 μέχρι το 1961. Όπως αναφέρει στην εισαγωγή, υπάρχουν 209 δίσκοι που λείπουν, δηλαδή 418 τραγούδια, εξαιτίας του ότι ορισμένοι αρνήθηκαν να δώσουν πληροφορίες και να ανοίξουν τα αρχεία τους, κάτι που φαντάζει τριτοκοσμικό για μία χώρα της οποίας επιστήμονες εκπονούν έρευνες, είτε ακαδημαϊκού τύπου είτε όχι.³ Σε κάθε περίπτωση, η έκδοση αυτή αποτελεί ένα από τα πιο σοβαρά έργα των Ελλήνων μελετητών και αποτελεί πραγματικά τη βάση για περαιτέρω έρευνα. Ωστόσο, από το γεγονός ότι είναι μια πολύ σοβαρή και προφανώς τεράστια σε μέγεθος έρευνα, αυτομάτως τα λάθη της αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα. Οι κατάλογοι κατηγοριοποιούνται με βάση την εταιρεία ηχογράφησης και κατά χρονολογική σειρά. Υπάρχουν δέκα στήλες για κάθε τραγούδι οι οποίες είναι:

• Εταιρεία
• Αριθμός Δίσκου
• Αποτύπωμα Μήτρας
• Τίτλος
• Τραγουδιστές
• Συνθέτες
• Στιχουργοί
• Έτος
• Είδος
• Ρυθμός