O Παναγιώτης Κουνάδης, στη σειρά «Τα Ρεμπέτικα - Ένα ταξίδι στο λαϊκό αστικό τραγούδι των Ελλήνων», βιβλιαράκια με ένθετα CD, που παράγει και εμπορεύεται το συγκρότημα Λαμπράκη, υποστηρίζει ότι η «Εβραιοπούλα» είναι το παλαιότερο μέχρι στιγμής καταγραμμένο τραγούδι του αστικού χώρου, αφού οι στίχοι του εντοπίστηκαν στη συλλογή παραδοσιακών λαϊκών τραγουδιών του Μάρκελλου (1851). Η καταγραφή έγινε στη Σμύρνη και συγκεκριμένα στην εβραϊκή συνοικία της.

Βέβαια είναι ευχάριστο που ο Κουνάδης χρησιμοποιεί και τον όρο λαϊκό τραγούδι του αστικού χώρου, επειδή αυτός ο όρος είναι πιο συγκεκριμένος, αλλά και πιο επιστημονικός από τον αμφιλεγόμενο όρο «ρεμπέτικο». Είναι επίσης ευχάριστο που ο μελετητής αυτός, εκτός από τα δισκογραφημένα τραγούδια, λαμβάνει υπόψη του και τα καταγεγραμμένα σε συλλογές παραδοσιακών τραγουδιών του παρελθόντος. Όμως διαπράττει κάποια άλλα μεγάλα λάθη, κυρίως σε ό,τι αφορά το παρελθόν και τη χρονολόγηση του αστικού λαϊκού τραγουδιού.

Ο Κουνάδης υποστηρίζει αυθαίρετα και χωρίς καμιά τεκμηρίωση ότι η ιστορία του αστικο-λαϊκού τραγουδιού (ρεμπέτικου) αρχίζει στα 1850. Αλλά πού τη βρήκε ο Κουνάδης αυτή τη χρονολογία, την οποία προβάλλει σαν θέσφατον και με την υποστήριξη του συγκροτήματος Λαμπράκη; Μήπως κατέβηκε ο Ιεχωβά από τον ουρανό και την αποκάλυψε στο νέο Μωυσή ή μήπως είναι τελείως αυθαίρετη;

Ούτε το ένα ούτε το άλλο θα μπορούσε να απαντήσει ο Παναγιώτης Κουνάδης. Απλούστατα η «Εβραιοπούλα», που είναι το παλαιότερο καταγεγραμμένο τραγούδι του αστικού χώρου, δημοσιεύτηκε στα 1851. Αν αφαιρέσουμε και ένα χρόνο μέχρι να ετοιμαστεί το βιβλίο, έχουμε το σωτήριον έτος 1850, σαν αρχικό ορόσημο του αστικο-λαϊκού τραγουδιού!

Ο ισχυρισμός του ότι η «Εβραιοπούλα», όπως δημοσιεύτηκε από τον Μάρκελλο στα 1851, αποτελεί την παλαιότερη καταγραφή λαϊκού τραγουδιού στον αστικό χώρο, βολεύει αυτή τη χρονολόγηση και αυτό το ορόσημο που έθεσε ο Κουνάδης. Έλα όμως που δεν είναι έτσι τα πράγματα! Επειδή ούτε η καταγραφή του Μάρκελλου στα 1851 είναι η παλαιότερη για το συγκεκριμένο τραγούδι, ούτε η «Εβραιοπούλα» είναι το παλαιότερο καταγραμμένο αστικο-λαϊκό τραγούδι. Πρώτον, η «Εβραιοπούλα» καταγράφηκε 27 χρόνια νωρίτερα, στα 1824 και βρίσκεται στα ανέκδοτα χειρόγραφα του Κλωντ Φωριέλ και μάλιστα σε δυο παραλλαγές: μια στα ελληνικά και μια άλλη σε γαλλική μετάφραση από τον ίδιο το Φωριέλ. Εξάλλου, μέσα στα χειρόγραφα του Φωριέλ που εκδόθηκαν πριν από μερικά χρόνια και στην Ελλάδα, υπάρχουν κι άλλα αστικο-λαϊκά τραγούδια, τα περισσότερα από τα οποία μεταδόθηκαν προφορικά από γενιά σε γενιά, φτάσανε μέχρι τον 20ό αιώνα και δισκογραφήθηκαν μάλιστα με το χαρακτηρισμό «ρεμπέτικα». Ενδεικτικά και μόνο αναφέρω:

Αστικο-λαϊκά τραγούδια στα χειρόγραφα του Φωριέλ

• Ήθελα να ‘ρθω το βράδυ
• Από τα μπετένια πέφτω
• Στον γαραφένιο σου λαιμό
• Της Εβραιοπούλας
• Της Σούσας το τραγούδι
• Η πλούσια και η φτωχιά
• Μηλιά φορτωμένη μήλα
• Εψές το βράδυ
• Χορός κλέφτικος των Τσάμηδων (Ποιος είδε πράσινο δεντρί)
• Από ξένο τόπο
• Δυο κοπέλες μ’αγαπούνε
• Ξένος είμ’ από τη Σμύρνη
• Πέντε ημερών νυφούλα
• Σαν πας, Μαρού μου, στο νερό
• Εις την ωραία Ευφροσύνην (Κυρά Φροσύνη)

Σε γαλλική μετάφραση

• Στην πόλη είναι ένα νερό
• Δώδεκα χρονών κορίτσι
• Της Εβραιοπούλας

Ενδεικτικά παραθέτω κάποιες επεξηγήσεις για μερικά απ’ αυτά τα τραγούδια:

Ήθελα να ‘ρθω το βράδυ (Φωριέλ 1999, 13), δίστιχο που αποτέλεσε τη βάση για το ομώνυμο τραγούδι που δισκογραφήθηκε επανειλημμένα ως ρεμπέτικο.

Από τα μπετένια πέφτω (ό.π., 13) ισχύουν τα ίδια.

Στον γαραφένιο σου λαιμό (ό.π., 13). Παραλλαγή αυτού του διστίχου με τα λόγια «Στον κρουσταλλένιο σου λαιμό/ κάνει ο παπάς τον αγιασμό» υπάρχει σε τραγούδι του Μάρκου Βαμβακάρη.

Της Εβραιοπούλας (ό.π., 28 και 207). Στα χειρόγραφα του Φωριέλ υπάρχουν δυο παραλλαγές. Την πρώτη, την ελληνική, την κατέγραψε ο Βερνάρδος στην Κρήτη. Από τη δεύτερη παραλλαγή δεν σώθηκε το ελληνικό πρωτότυπο κείμενο, αλλά μόνο η γαλλική μετάφρασή του από το Φωριέλ. Καταλήγει με τη βάφτιση της Εβραιοπούλας, ώστε να γίνει χριστιανή, μέσα στην Αγιά Σοφιά, πράγμα που δείχνει σαν ένα από τους πιθανούς τόπους σύνθεσης του τραγουδιού την Κωνσταντινούπολη. Οι άλλοι δυο πιθανοί τόποι, σύμφωνα με το σύνολο των παραλλαγών που βρέθηκαν, είναι η Σμύρνη και το Ηράκλειο.

Της Σούσας το τραγούδι (ό.π., 29). Καταγραφή από το Βερνάρδο στην Κρήτη. Σύμφωνα με άλλες μεταγενέστερες καταγραφές, η υπόθεση διεξάγεται στο Κάστρο (Ηράκλειο). Δισκογραφήθηκε από τον Ηλία Μεγαλούδη.

Η πλούσια και η φτωχιά (ό.π.,30). Καταγράφηκε επίσης από Βερνάρδο. Οι πρώτοι στίχοι ταυτίζονται με το τραγούδι «Εγώ ‘μαι ενός ψαρά ο γιος», που δισκογραφήθηκε τραγουδισμένο αφενός από τη Ρόζα Εσκενάζυ και αφετέρου από τον Αντώνη Διαμαντίδη-Νταλγκά, ως ρεμπέτικο. Η μορφή των στίχων που απαρτίζουν στροφές, η επανειλημμένη αναφορά στην Καλαμάτα, με το τσάκισμα «Πετροκαλαματιανή», το τολμηρό ερωτικό περιεχόμενο του άντρα που έχει διαδοχικές σεξουαλικές σχέσεις με δυο διαφορετικές κοπέλες, επιβεβαιώνουν ότι είναι τραγούδι του αστικού χώρου.