Από τον Οσμάν Σεπετσίογλου μέχρι τον Γιοβάν Τσαούς

Κασταμονή. Γη αρχαιοελληνικών αποικιών. Αυτή η μάνα βυζαντινών αυτοκρατόρων, αυτή η σχεδόν ξεχασμένη γωνιά του Δυτικού Πόντου έπαιξε στο παρελθόν σημαντικό ρόλο στις υποθέσεις της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Βρίσκεται στην Παφλαγονία και υπήρξε η πατρίδα των Κομνηνών, των βυζαντινών αυτοκρατόρων που μαζί με τους Σελτζούκους Τούρκους τον 11ο αιώνα έκαναν για έμβλημα τους ένα παλιό χιττίτικο σύμβολο, τον δικέφαλο αετό. Εικάζεται ότι το όνομα της ετυμολογικά προέρχεται από το «κάστρο των Κομνηνών». Η πόλη της Κασταμονής κατακτήθηκε πρώτα από τους Σελτζούκους και ύστερα από μία σύντομη επανάκτηση από τον Ιωάννη Κομνηνό πέρασε οριστικά στους Οθωμανούς το 1393.

Λίγα λόγια για το βιλαέτι της Κασταμονής

Το βιλαέτι (περιφέρεια) της Κασταμονής πριν από την ίδρυση του μοντέρνου τουρκικού κράτους είχε 4 σαντζάκια (υποδιαίρεσεις του βιλαετίου): της Κασταμονής, του Μπόλου, των Γαγγρών και της Σινώπης. Στην οθωμανική διοίκηση μια μεγάλη πόλη συνήθως «δάνειζε» το όνομα της στον καζά (νομός), στο σαντζάκι και στο βιλαέτι που υπάγονταν. Για παράδειγμα στη Μακεδονία είχαμε το βιλαέτι, το σαντζάκι, τον καζά αλλά και την πόλη της Θεσσαλονίκης. Ετσι λοιπόν το βιλαέτι της Κασταμονής πήρε το όνομα του από την ομώνυμη πόλη όπου στην ακρόπολη του ήτανε κατά την παράδοση το κάστρο των Κομνηνών. Το βιλαέτι της Κασταμονής στις αρχές του 20ου αιώνα έχει έκταση 60.000 τ.χ., δηλαδή περίπου μισή Ελλάδα. Το 1/3 καλυπτότανε από δάση. Η γη σε αυτή τη περιοχή είναι πολύ εύφορη λόγω των συχνών βροχών. Οι κάτοικοι ασχολούνταν κυρίως με την κτηνοτροφία, τη γεωργία και την παραγωγή οπωροκηπευτικών προϊόντων. Οι γεωργοί ή ορταντζήδες ήτανε φτωχοί. Ο αγάς της κάθε περιοχής τους δάνειζε ένα κομμάτι γής και κρατούσε για τον εαυτό του το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής. Στην Ποντοηράκλεια υπήρχαν ανθρακωρυχεία που τα εκμεταλευότανε το κράτος. Οι πυρετοί και η σύφιλη ήτανε πολύ διαδεδομένοι. Στις παράλιες πόλεις υπήρχαν ναυπηγεία και επαγγελματικές συντεχνίες. Το οδικό δίκτυο σε αυτό το βιλαέτι ήτανε φτωχό.

Σύμφωνα με τις οθωμανικές απογραφές του τέλους του 19ου αλλά και στις αρχές του 20ου αιώνα ο ελληνικός πληθυσμός ήτανε γύρω στα 2% του συνολικού πληθυσμού. Ανάμεσα στο ένα εκατομύριο των κατοίκων του μόνο 15.000-20.000 ήτανε Ελληνες. Τα ίδια ποσοστά και πληθυσμό μας δίνει και ο Παντελής Κοντογιάννης στο βιβλίο του «Γεωγραφία της Μικράς Ασίας» που εκδόθηκε το 1921. Οι Ελληνες κατοικούσαν κυρίως στις ακόλουθες πόλεις: Κασταμονή (Kastamonu), Ποντοηράκλεια (Ereğli), Γάγγρα (Çankiri), Σινώπη (Sinop), Ινέπολη (Inebolu), Παρθένιο (Bartın) και Ζαφράμπολη (Safranbolu).

Βλέπουμε λοιπόν ότι το μουσουλμανικό στοιχείο είχε συντριπτική πλειοψηφία. Υποθέτω ότι ανάμεσα σε αυτούς περιλαμβάνονται και αυτοί που εξισλαμίσθηκαν. Στην Κασταμονή οι Ελληνες ζούσαν σε ένα περιβάλλον όπου ερχότανε σε επαφή με την παράδοση των Τούρκων και Γιουρούκων, τόσο των πόλεων όσο και της ενδοχώρας. Με τους τελευταίους η οθωμανική αυτοκρατορία είχε πολλά προβλήματα. Μάλιστα μέρος από αυτούς τους έστειλε τον 14ο αιώνα από το μπεηλίκι του Καραμάν στη Μακεδονία και σε άλλες ελληνικές περιοχές για να κάμψει την αντίσταση τους. Αυτοί γύρισαν πίσω στην Τουρκία με την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924, με εξαίρεση τη Δυτική Θράκη. Για τους Ελληνες της περιοχής πιστεύεται ότι κάποιοι είναι εξελληνισμένοι Παφλαγόνες, κάποιοι από άλλες περιοχές της Οθωμανικής επικράτειας και κάποιοι είναι απόγονοι των κατοίκων των αρχαίων ελληνικών αποικιών. Για ένα χωριό μάλιστα το Τουχτ στο σαντζάκι των Γαγγρών ο Παντελής Κοντογιάννης μας λέει ότι αυτοχαρακτηρίζονταν ως «Ελλάνοι» ή «Ελλάνικοι». Η παρατήρηση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική δεδομένου ότι οι ορθόδοξοι χριστιανικοί πληθυσμοί κατά τη βυζαντινή και οθωμανική περίοδο αυτοαποκαλούνταν Ρωμαίοι ή Ρωμιοί.

Σήμερα στην Κασταμονή ο πληθυσμός δεν είναι ομοιογενής. Στα παράλια οι ανθρωποι έχουν εν γένει διαφορετικά χαρακτηριστικά και διαφορετικό τρόπο ζωής απ' ό,τι στα βουνά και στην ενδοχώρα. Η ενδοχώρα είναι συντηρητική, σε αντίθεση με τα παράλια όπου το ελληνικό παρελθόν τους και τα μεταναστευτικά ρεύματα από τον Ανατολικό Πόντο και τον Καύκασο δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια πιο δυτική στάση ζωής. Το όνομα της Κασταμονής επιζεί στην Ελλάδα σε ένα αθωνικό μοναστήρι, τη Μονή Κασταμονίτου όπου λέγεται ότι το ίδρυσαν μοναχοί από την Κασταμονή. Επιζεί όμως και μέσα από τις μνήμες των ανθρώπων που ήρθαν στις αρχές του 20ου αιώνα μετά από το μεγάλο χαμό που συντάραξε την περιοχή μας. Ναι, η Κασταμονή είναι μία από τις αποκαλούμενες χαμένες, αλησμόνητες πατρίδες. Είναι όμως και η πατρίδα του ζεϊμπέκη Οσμάν Σεπετσίογλου.