(Το μεγαλοπρεπές, το χαριτωμένο, το τραγικό, το θριαμβευτικό και το γελοίο)

Στην κωμωδία του «Βάτραχοι» ο Αριστοφάνης παρουσιάζει τον Αισχύλο και τον Ευριπίδη, τους δυο μεγάλους τραγικούς ποιητές της αρχαιότητας, να ανταγωνίζονται για το ποιος είναι ο σπουδαιότερος, με κριτή το Διόνυσο, το θεό-προστάτη της τραγωδίας. Σε κάποια φάση τίθεται ως κριτήριο της αξίας τους το βάρος, η βαρύτητα του στίχου τους, η οποία υποτίθεται ότι θα ζυγιστεί σε μια ζυγαριά για το σκοπό αυτό.

Ο Αισχύλος φαίνεται να επικρατεί με στίχους που περιέχουν μεγαλύτερο υλικό βάρος σε σχέση με εκείνους του Ευριπίδη, που κρίνονται ελαφρότεροι. Αποκορύφωμα αυτών των αισχυλίων στίχων είναι εκείνος που στοιβάζει «άρματα πάνω σε άρματα και σκοτωμένους πάνω σε σκοτωμένους», στίχος που εκτιμάται από το Διόνυσο ότι έχει τόσο πολύ βάρος, ώστε να μην μπορούν να τον σηκώσουν ούτε εκατόν Αιγύπτιοι σκλάβοι, συνηθισμένοι να σηκώνουν πολύ μεγάλα βάρη. Βέβαια, το υλικό ή νοηματικό βάρος δεν είναι και το μόνο κριτήριο αξίας του στίχου ή της τέχνης γενικά, είναι όμως ένα από τα κριτήρια. Το βάρος του αναφερόμενου αντικειμένου προσδίδει στο λογοτεχνικό ή άλλο καλλιτεχνικό έργο μεγαλοπρέπεια, το κάνει σεβαστό από άποψη θέματος και ύφους και εντυπωσιακό από την άποψη του αποτελέσματος, που έχει πάνω στο πνεύμα και στο συναίσθημα του δέκτη.

Σύμφωνα με την αξιόλογη μελέτη του αρχαίου συγγραφέα Δημητρίου «Περί ύφους», αν το αντικείμενο του λογοτεχνήματος είναι μεγάλο, προσδίδει στο έργο μεγαλοπρέπεια. Το μεγάλο αντικείμενο δίδει μεγαλείο στον λόγο. Κι αναφέρει σαν παραδείγματα μεγάλες πεζομαχίες ή ναυμαχίες ή περιπτώσεις που γίνεται λόγος για τον ουρανό ή τη γη και τα παρόμοια. Αναφέρει ότι το συγγραφέα Θεόπομπο πολλοί τον χαρακτήριζαν «δεινό» μόνο και μόνο επειδή μιλούσε για μεγάλα και σπουδαία πράγματα. Επίσης αναφέρει το ζωγράφο Νικία, που έλεγε ότι το να πραγματεύεται κανείς θέματα με ευρύτητα και μέγεθος δείχνει τεχνική ικανότητα στη ζωγραφική. Το μεγαλοπρεπές ύφος είναι αντίθετο προς το χαριτωμένο, που κι αυτό το επιδιώκουνε πολλοί συγγραφείς και καλλιτέχνες. Είναι φανερό ότι άλλη εντύπωση δημιουργεί το μεγαλόπρεπο και άλλη το χαριτωμένο. Ένα βουνό, ένα κάστρο, ένας πλανήτης, ένας γίγαντας είναι κάτι το μεγαλόπρεπο, δεν μπορεί όμως να χαρακτηριστεί χαριτωμένο. Αντίθετα, ένα λουλούδι, ένα πουλί, ένα δακτυλίδι, ένα παιδί μπορεί να είναι χαριτωμένο, δεν μπορεί όμως να χαρακτηριστεί μεγαλόπρεπο. Η μεγαλοπρέπεια προσιδιάζει στο έπος και στην τραγωδία. Το χαριτωμένο προσιδιάζει στο ρομαντικό, το κωμικό, το ερωτικό στοιχείο. Όλα αυτά δείχνουν ότι ούτε το ένα ούτε το άλλο αποτελεί το τελικό κριτήριο αξίας ενός έργου. Αποτελούν όμως αξίες που συνυπολογίζονται μαζί με άλλα κριτήρια.

Η Τιτανομαχία, όπως μας την περιγράφει ο Ησίοδος, χρησιμοποιεί τόσο πολλά και μεγάλα μεγέθη, ώστε σίγουρα διεκδικεί το χαρακτηρισμό της μεγαλοπρέπειας. Ο Δίας από τον ουρανό έριχνε στη γη αλλεπάλληλους κεραυνούς μέσα σε βροντές, αστραπές και φλόγες. Τα δάση καίγονταν, η γη, τα ποτάμια και η θάλασσα έβραζαν, βγάζανε καπνούς κι εξατμίζονταν. Οι άνεμοι βουίζανε κουβαλώντας τεράστιους όγκους χώματος και σκόνης, όλο το σύμπαν τρανταζότανε. Οι Τιτάνες, όσο τεράστιοι και γενναίοι κι αν ήτανε, τυφλώθηκαν από τις φωτιές και τις λάμψεις και κάηκαν από τα αστροπελέκια. Ύστερα μπήκανε στη μάχη και οι Εκατόγχειρες, εκσφενδονίζοντας εκατοντάδες τεράστια βράχια, μέχρι που οι Τιτάνες τσακίστηκαν και υποτάχτηκαν εντελώς. Αυτού του είδους τη μεγαλοπρέπεια θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε μυθική μεγαλοπρέπεια, αφού προέρχεται από μια προϊστορική εποχή, οπότε πολλοί άνθρωποι πιστεύαν στην αλήθεια αυτών των αφηγήσεων και μάλιστα τους αποδίδανε θρησκευτική αξία και λατρεία. Στην «Ιλιάδα», όταν ένας ήρωας αντιπαλεύει με ένα θεό, σίγουρα η πράξη αυτή έχει μεγαλοπρέπεια. Η μεγαλοπρέπεια δεν στηρίζεται μόνο στο υλικό βάρος και μέγεθος, αλλά επίσης στο ψυχικό και πνευματικό μέγεθος. Όταν ο Έκτορας διακηρύσσει περήφανα «Εις οιωνός άριστος: αμύνεσθαι περί πάτρης», δηλαδή ο καλύτερος οιωνός είναι να μάχεται κανείς για να υπερασπίσει την πατρίδα, σίγουρα ο λόγος του έχει μιαν άφθαστη μεγαλοπρέπεια. Βέβαια, η επιδίωξη μεγαλοπρέπειας είναι πιο εύκολη στην ποίηση παρά στην πεζογραφία. Η ποίηση, χρησιμοποιώντας τη μεταφορά, την παρομοίωση, την αλληγορία, το μύθο και άλλα σχήματα λόγου, μπορεί να φέρει ακαριαία στο προσκήνιο το μεγάλο μέγεθος, μέσα σε μια φράση: «Δυνατός σαν λιοντάρι», «Απέραντη σαν τη θάλασσα», «Τεράστιος σαν ένα βουνό» κτλ. Αυτό το πράγμα είναι δυσκολότερο για την πεζογραφία, επειδή το χαρακτηριστικό της είναι η αφήγηση κι όχι τα πολλά σχήματα λόγου. Κι όταν χρησιμοποιεί σχήματα λόγου, αυτά χάνονται μέσα σε πολλές άλλες φράσεις που δεν έχουν μεγαλείο.

Στο νεοελληνικό τραγούδι νομίζω πως δε θα βρεθεί τίποτε μεγαλοπρεπέστερο από το ψυχομάχημα και το θάνατο του Διγενή Ακρίτα. Η συσσώρευση τόσων πολλών μεγαλοπρεπών πραγμάτων και καταστάσεων είναι άκρως εντυπωσιακή: Ουρανός, γη, πάνω και κάτω κόσμος (Άδης), βουνά, λόφοι και βουνοκορφές, βράχια, σπηλιές, τεράστια ριζιμιά δέντρα, αξιοθαύμαστα κατορθώματα κυνηγιού, άλματος, τρεξίματος, δύναμης… Το ψυχομάχημά του αναταράζει τη φύση, προκαλεί σεισμούς, βροντές, αστραπές και κοσμοχαλασιά… Ο τρόπος που ο άγνωστος και ανώνυμος ποιητής τα παρουσίασε όλα αυτά είναι αξιόπιστος, αποδεκτός και συνάμα συγκλονιστικός, πράγμα που δείχνει ότι ήταν ένας μεγάλος μάστορας.


Αυτού του είδους τη μεγαλοπρέπεια μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε θρυλική μεγαλοπρέπεια, αφού και ο ποιητής και οι ακροατές του γνωρίζουν ότι πρόκειται για υπερβολές, οι οποίες αποσκοπούν στο να δώσουν μια λογοτεχνική εντύπωση μεγαλείου. Με κριτήριο το βάρος και τη μεγαλοπρέπεια οι παραπάνω στίχοι δείχνουν να ξεπερνούν εκείνους του Αισχύλου. Κι αυτό σημαίνει ότι η τέχνη της ελληνικής ποίησης δεν έμεινε στάσιμη, αλλά εξελίχθηκε από τον καιρό του Αισχύλου μέχρι σήμερα. Ο Νίκος Εγγονόπουλος ενθουσιασμένος με την επαναστατική προσωπικότητα του ελευθερωτή της Νοτίου Αμερικής Μπολιβάρ, που τον συγκρίνει με το Ροβεσπιέρο, το Ρήγα Φεραίο και τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, τον παριστά να έχει μακροκοσμικές διαστάσεις, να ταυτίζεται με τη γεωγραφία της Αμερικανικής Ηπείρου: