Είναι φανερό ακόμη και στους αμύητους ακροατές αυτού του μουσικού είδους που καλούμε ρεμπέτικο τραγούδι, ότι σχεδόν κάθε τέτοιο δημιούργημα κουβαλά ένα ισχυρό συναισθηματικό φορτίο. Με τα πρώτα δείγματα αντιλαμβάνεται και ο πιο απαίδευτος δέκτης ότι βρίσκεται μπροστά σε μια δεξαμενή συμπυκνωμένων αναμνήσεων, εμπειριών και συναισθημάτων. Τα τραγούδια που σκάρωναν οι ρεμπέτες, όπως και όλα τα γνήσια λαϊκά δημιουργήματα, καταπιάνονταν με θέματα που απασχολούσαν την κοινωνία της εποχής (και διαχρονικά κάθε εποχής κατά την ταπεινή μου άποψη), όπως η φτώχια, ο κοινωνικός αποκλεισμός, τα ναρκωτικά, η ξενιτιά, η αρρώστια, ο χωρισμός, ο θάνατος, αλλά και πιο ευχάριστα ζητήματα, όπως ο έρωτας, ο γάμος, η διασκέδαση και ως εκ τούτου είναι βαθιά εμποτισμένα με τα πάθη και τις εμπειρίες των δημιουργών τους και μπορούν να συγκινούν, λειτουργώντας τόσο στο γλέντι όσο και στον πόνο.

Δε θέλω να σταθώ στα κοινωνικά ρεμπέτικα τραγούδια, γιατί θεωρώ ότι είναι εύκολο πεδίο «αντιπαράθεσης» με άλλα μουσικά είδη, που πόρρω απέχουν από την αυθεντική ματιά και προσέγγιση του ρεμπέτικου. Είναι πασιφανές, ότι τέτοια κοινωνικά λαϊκά τραγούδια συγκίνησαν διαχρονικά τις ψυχές των Ελλήνων και γι’ αυτό επιβιώνουν στα σημερινά λαϊκά πάλκα. Τα τραγούδια των Λαύκα, Χατζηχρήστου, Μητσάκη, Τσιτσάνη, Καλδάρα, Καπλάνη, Παπαϊωάννου, Κλουβάτου (ενδεικτική αναφορά δημιουργών που μεγαλούργησαν μεταξύ ‘49 και ‘54) διαγράφουν με πληρότητα το κλίμα και τη σκοτεινή ατμόσφαιρα της εποχής τους, εκφράζοντας με τραγικότητα μια κραυγή απόγνωσης, απέναντι στις δυσκολίες και τις μαύρες ημέρες που βίωνε ο λαός. Τίτλοι και σκόρπιοι στίχοι όπως «Ένας αλήτης πέθανε», «Φτώχια που με κουρέλιασες», «Σαν απόκληρος γυρίζω», «Κάποια μάνα αναστενάζει», «Καρδιά παραπονιάρα», «Ψεύτη ντουνιά», «Φτώχια κατηραμένη», «Το αρζάν», «Το πορτοφόλι», «Περιπλανώμενη ζωή», «Είμαι πρεζάκιας», «Πάλιωσε το σακάκι μου», αποτελούν μαζί με πολλά άλλα προγενέστερα ή μεταγενέστερα τραγούδια, που αδυνατώ να θυμηθώ και να εντάξω σε ένα ευσύνοπτο άρθρο, την κορωνίδα των λαϊκών κοινωνικών τραγουδιών των δεκαετιών ’20, ’30, ’40 και ’50. Χωρίς υπερβολή, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως τεκμήρια που καταδεικνύουν την «υπεροχή» του ρεμπέτικου και στο πεδίο της «στιχοπλοκίας». Ειδικά ξεχωρίζουν τα τραγούδια του ’50 που είναι συνδεδεμένα με τη δύσκολη μεταπολεμική και μετεμφυλιακή περίοδο και περιγράφουν με καθαρό και συγκλονιστικό τρόπο τον αγώνα για επιβίωση, τις αγωνίες και τα προβλήματα του λαού, στα πρώτα βήματα της -μετά τη δίνη του πολέμου και του εμφυλίου σπαραγμού- προσπάθειας ανασυγκρότησης.

Προεκτείνοντας τη σκέψη μου και αφήνοντας το «ευνοϊκό» πεδίο των κοινωνικών τραγουδιών, θα ήθελα να έρθω στα ερωτικά τραγούδια. Είναι κοινώς αποδεκτό ότι όλα τα ανθρώπινα πλάσματα ερωτεύονται και δημιουργούν στιχάκια. Συνεπώς θα μπορούσε να υποστηριχθεί, ότι ο καθένας μπορεί εύκολα να γεννήσει ερωτικά μουσικά αριστουργήματα. Ωστόσο, μόνον οι ρεμπέτες προσέγγισαν πρωτότυπα και με το μοναδικό δικό τους τρόπο και αυτό το ζήτημα, επιδεικνύοντας αξιοζήλευτη και απαράμιλλη δεξιότητα. Έτσι γεννήθηκαν εκατοντάδες τραγούδια για μαυρομάτες, μελαχρινές, ξανθιές, γαλανομάτες, καστανομάτες, που ενίοτε γίνονταν σκληρές, άπονες, τρελές, μπαμπέσες, διπρόσωπες… Τραγούδια για τα λαϊκά κορίτσια της εργατικής τάξης, τις κλωστηρούδες, μοδιστρούλες, καπνουλούδες (εργάτριες σε καμνεργοστάσια), αυγουλούδες(!!!) που αντιπροσώπευαν στη συλλογική συνείδηση ένα ιδανικό και όχι μια κοινωνική ομάδα δεκτική περιφρόνησης και «σνομπαρίσματος», όπως για πολλούς σύγχρονους μικροαστούς. Τραγούδια για άκαρδες, για χήρες ή παντρεμένες, ζωντοχήρες, στρουμπουλές, αφράτες (οι ρεμπέτες είχαν πάντα τεράστια ποικιλία στις ερωτικές τους επιδιώξεις και δε χωρούσε για καμία αποκλεισμός), μέχρι για -φανταστικό ή αληθινό, δεν έχει σημασία, αφού πρόκειται για τέχνη- αραπίνες από το Μαρόκο, μέσα σε βαρκούλες ψαριανές και νύχτες με Σορόκο!!! Τραγούδια τέλος, που μνημόνευαν τον έρωτα μέσα στη φωτιά του πολέμου («Ο τραυματίας», «Αν φύγουμε στον πόλεμο») κ.ά.

Ωστόσο, τα συγκλονιστικότερα ερωτικά τραγούδια που γράφτηκαν από τους ρεμπέτες, όπου και πρέπει να σταθούμε περισσότερο, είναι τα τραγούδια της ερωτικής απόγνωσης. Ο λαϊκός στιχουργός με άνεση, απλότητα και ουσιαστική ευθυβολία φτάνει στο κέντρο του ζητήματος και χαρίζει ένα μαγευτικό συνδυασμό ήχων, φθόγγων και εικόνων στο ακροατήριό του. Σε ένα από αυτά, χαρακτηρίζεται ως πικρό βασανιστήριο ο ανεκπλήρωτος έρωτας, που δε βρίσκει ανταπόκριση, δεν εκτονώνεται ποτέ και το ερωτικό αντικείμενο του πάθους παραμένει ανέγγιχτο και απλησίαστο από τον ερωτοχτυπημένο ρεμπέτη. Με καταδίκη αληθινή συγκρίνει ο στιχουργός του, το να αγαπάς και να μην έχει μέλλον η αγάπη σου:


αναφέρει ο στίχος του ως άνω τραγουδιού (με τον αφοπλιστικό τίτλο «Έρως») που ερμηνεύει ο Οδυσσέας Μοσχονάς στα 1949, υπό τους ήχους του μπουζουκιού του συνθέτη Γιάννη Παπαϊωάννου. Σε ένα άλλο τραγούδι του ίδιου συνθέτη σε στίχους Γ. Γριμανέλλη(;) αναφέρεται:


Εδώ προτάσσεται ο πόνος της απώλειας του ερωτικού εταίρου, του χωρισμού και συγκρίνεται η ταραχή του κλυδωνιζόμενου από την εγκατάλειψη ερωτευμένου, με ένα φύλλο ή ένα κλαδάκι ενδεχομένως, που παρασύρεται από τη νεροποντή ή τη ροή ενός ποταμού!!! Ένα άλλο παράδειγμα αριστουργηματικής σύλληψης και μοναδικότητας είναι το ακόλουθο:


που τραγουδάει ο Μητσάκης (σε σύνθεση και στίχους του ιδίου) με τη Γεωργακοπούλου. Με μια απλή φράση ο χαρισματικός αυτός λαϊκός καλλιτέχνης (που υπήρξε προικισμένος συνθέτης, στιχουργός και δεξιοτέχνης μπουζουξής) δίνει την εικόνα της υπερβολής που βιώνει κι έτσι καταφέρνει να αποδώσει το μέγεθος του πάθους που τον στοιχειώνει, στόχο που αλυσιτελώς επιδίωξαν τόσοι και τόσοι λόγιοι στιχουργοί και καλλιτέχνες του «εντέχνου» μουσικού χώρου. Είναι γεγονός ότι σε πολλά σύγχρονα μουσικοποιητικά δημιουργήματα, στον αντίποδα της «ευθυβολίας» και της ευστοχίας του ρεμπέτικου στίχου, καταγράφονται ακατάληπτα νοήματα, δυσπρόσιτα υπονοούμενα, λογοτεχνικές «τρίπλες», που καταρρέουν και απογυμνώνονται, αποκαλύπτοντας με κρότο την ισχνότητα τους, όταν ο Μάρκος σπαρακτικά αλλά αντρίκια τραγουδά: