Τα όργανα της οικογένειας του λαούτου (τα λαουτοειδή θα έλεγα εν συντομία) διαδραμάτισαν από την αρχαιότητα ένα πολύ σημαντικό και βαρύνοντα ρόλο στην πορεία και την εξέλιξη της Μουσικής και των μουσικών παραδόσεων στη λεκάνη της Μεσογείου, που περιλαμβάνει μια εκτεταμένη ενδοχώρα στη Β. Αφρική, τη Νότια Ευρώπη και τη Βαλκανική, την Τουρκία, την Εγγύς και Μέση Ανατολή.

Το ούτι, αναζητώντας το μακρύ παρελθόν και την εξέλιξη της μουσικής αυτής της περιοχής, αποτελεί με ένα τρόπο τον προπάτορα και τον πρόγονο όλων των λαουτοειδών οργάνων που σήμερα βρίσκονται σε χρήση. Έχει διαρκή και πολυπρόσωπη παρουσία σε όλον αυτό τον τεραστίων διαστάσεων γεωγραφικό χώρο. Και είναι πολυπρόσωπη η παρουσία του γιατί πρωτοστάτησε, μαζί με κατά περίπτωση άλλα όργανα, στην ανάδειξη πολύ σπουδαίων μουσικών παραδόσεων, όπως της Περσικής, της Αραβικής και της Οθωμανικής (βλ.W. FELDMAN: «Music of the Ottoman Court» pp.114-119) κατά τη διάρκεια των μακρών περιόδων ακμής τους. Το όργανο, αν και υπάρχουν πολύ λίγες πληροφορίες για την παρουσία και το ρόλο του κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο στα πράγματα της λαϊκής μουσικής του Βυζαντίου, κατά την περίοδο της Οθωμανικής επικυριαρχίας συνδέθηκε στενά και οργανικά και είχε ζωτικό ρόλο στο μουσικό γίγνεσθαι του χώρου που συχνά αποκαλούμε καθ’ ημάς Ανατολή και ιδιαίτερα με τη μουσική ζωή και δημιουργία του Ελληνισμού που ζούσε σε αυτή, κυρίως των μεγάλων αστικών κέντρων και ιδιαίτερα της Κωνσταντινούπολης (βλ. Κ. Καλαϊτζίδης: «ΤΟ ΟΥΤΙ» Μέθοδος εκμάθησης, Τόμος Α΄, Αστική μη κερδοσκοπική εταιρία «ΕΝ ΧΟΡΔΑΙΣ», Θεσσαλονίκη, 1996.).

Η παρούσα προσπάθεια δεν αποτελεί παρά μία από τις πολλές προσεγγίσεις στην ιστορική διαδρομή και παρουσία του οργάνου. Είναι χαρά μου που έχω την ευκαιρία να φέρω από τη δική μου πλευρά κοντά σας και να κάνω γνωστό σε εσάς το πολύ σπουδαίο και πολυπρόσωπο αυτό όργανο, που από τη μία πλευρά η βιολογική φθορά και η αποχώρηση της πρώτης Μικρασιατικής γενιάς και από την άλλη η λαίλαπα της Δυτικοποίησης της πλουσιότατης μουσικής μας παράδοσης, το έθεσαν για πολλές δεκαετίες κυριολεκτικά στο περιθώριο. Και αυτή η προσπάθεια επιχειρείται να έρθει σε πέρας με δύο τρόπους. Ο ένας είναι ο κλασσικός της εισήγησης με αναφορά στις βιβλιογραφικές πηγές, την προσωπική γνώση, τα βιώματα και τις εμπειρίες του γράφοντα. Ο άλλος είναι ο πρωτότυπος τρόπος, ο δυναμικός, σύμφωνα με τον οποίο θα προσεγγίζεται το όργανο μέσα από εσάς, μέσα από ένα ειδικά αφιερωμένο από το «Ρεμπέτικο Φόρουμ» και την «Κλίκα» θεματικό πεδίο το οποίο θα ανοίγει και θα δίνει διαρκώς ένα βήμα διαλόγου, τον οποίο θα τροφοδοτείτε εσείς με τη δικιά σας συμμετοχή και παρουσία. Η «επιστροφή» του οργάνου αλλά και πολλών άλλων, μαζί με την «επιστροφή» της παραδοσιακής μας μουσικής είναι -εδώ και μία περίπου εικοσαετία- γεγονός που κάνει αισθητή την παρουσία του σε οποιαδήποτε πλευρά του μουσικού γίγνεσθαι στη χώρα μας. Θέλω να πιστεύω πως δεν είναι συγκυριακή αλλά μόνιμη. Προς αυτή την κατεύθυνση καλούμαστε όλοι, ο καθένας από την πλευρά του, να επενδύσουμε και να συνεισφέρουμε. Επίσης με την παρούσα προσπάθεια επιχειρείται και κάτι άλλο εξίσου -αν όχι περισσότερο- σημαντικό. Να συμβάλουμε, με τις μικρές μας δυνάμεις, από το «Ρεμπέτικο Φόρουμ» και την «Κλίκα» στην ανάδειξη της πολλαπλάσιας αξίας του οργάνου, που εκτός των άλλων την έχει, συμβολίζοντας το ίδιο την κοινότητα των λαών της περιοχής και τις κοινές και συγγενικές μουσικές τους παραδόσεις και πολιτιστική κληρονομιά.

Ιστορική διαδρομή

Στο Βυζαντινό κόσμο δεν υπάρχουν αρκετές πληροφορίες που να τεκμηριώνουν -έστω στοιχειωδώς- την παρουσία του οργάνου με την ίδια ονομασία, παρόλο που στην πλουσιότατη βυζαντινή εικονογραφία απεικονίζονται πολύ συχνά λαουτοειδή, τα οποία μοιάζουν πάρα πολύ μαζί του. Αντίθετα στην Περσία από τις ιστορικές πηγές προκύπτει ότι το ούτι έχει μια διαρκή παρουσία και ρόλο στα πράγματα της περσικής κλασσικής μουσικής από παλαιότερα. Το ούτι στο χώρο της Περσίας και της Μεσοποταμίας υπήρξε με την ονομασία Barbat, την οποία διατηρεί μέχρι σήμερα. Υπάρχουν πολλές ιστορικές εκδοχές για το πώς βρέθηκε το όργανο αυτό στην Περσία. Καμία από αυτές δεν έχει επικρατήσει (βλ. www.sayda.net, Kishibe’s diffusionism theory on the Iranian barbat and chino-Japanese pipa). Από την πλευρά μου και κατά την προσωπική μου γνώμη πιστεύω στη συγκεκριμένη περίπτωση αλλά και γενικότερα τη θεωρία ότι κανένα τόσο παλαιό όργανο δεν ανήκει αποκλειστικά σε ένα πολιτισμό ή σε μια περιοχή, καθόσον τα όργανα διαρκώς ταξιδεύουν και η εξέλιξή τους γίνεται μέσα από αμοιβαία δάνεια που κάνει ένας πολιτισμός στον άλλον. Μια από τις εκδοχές είναι ότι το όργανο πήρε την ονομασία αυτή από το όνομα ενός πολύ επιφανούς μουσικού της περσικής βασιλικής αυλής κατά τη δυναστεία των Σασανιδών, τον Baarbad. Κατά μία άλλη εκδοχή το όργανο πήρε το όνομαά του από την Αρχαία Ελληνική Βάρβιτο, η οποία ταξίδεψε και εγκαταστάθηκε στην Περσία και τη λεκάνη της Μεσοποταμίας από την εποχή του Μ. Αλέξανδρου, τους Ελληνιστικούς χρόνους και την περίοδο της κυριαρχίας του κράτους των Σελευκιδών.

Από ιστορικά στοιχεία και μουσικολογικές μελέτες προκύπτει με πιο σαφή τρόπο ότι το ούτι, όπως το γνωρίζουμε σήμερα, είναι ένα όργανο που αναδείχτηκε από κάθε άποψη στον Αραβικό κόσμο. Κατά την περίοδο από τον 9ο μέχρι τον 12ο μ.Χ. αιώνα, την περίοδο ακμής των Αράβων στα γράμματα τις τέχνες και τις επιστήμες, αποτέλεσε ένα από τα βασικά όργανα, μαζί με το κανονάκι, που συνέβαλαν στη διαμόρφωση και συστηματοποίηση του μουσικού θεωρητικού συστήματος των Αράβων, της θεωρίας δηλαδή και του συστήματος των μακάμ (makamat) και γενικότερα του τροπικού μουσικού συστήματος (βλ. τρόποι). Σε αυτή τη μακρόχρονη προσπάθεια εργάστηκαν πολλοί σπουδαίοι θεωρητικοί, όπως ο Ibrahim, ο Ziryah και κυρίως ο Al Farabi, οι οποίοι χρησιμοποίησαν σε πολύ μεγάλη έκταση τα συγγράμματα, τις συστηματοποιήσεις και τις θεωρίες των Αρχαίων Ελλήνων θεωρητικών, εκπροσώπων τόσο της Πυθαγόρειας σχολής όσο και της σχολής του Αριστόξενου) Ο Farabi λέγεται ότι εκτός των άλλων πρόσθεσε για πρώτη φορά το πέμπτο ζευγάρι στα υπόλοιπα τέσσερα που πρότερα είχε παραδοσιακά το όργανο (βλ. Κ. Καλαϊτζίδης: «ΤΟ ΟΥΤΙ» Μέθοδος εκμάθησης, Τόμος Α΄, Αστική μη κερδοσκοπική εταιρία «ΕΝ ΧΟΡΔΑΙΣ», Θεσσαλονίκη, 1996).

Σύμφωνα με πολλούς ερευνητές το ούτι θεωρείται ο προπάτορας του λαούτου, όπως αναπτύχθηκε στην Ευρώπη από την περίοδο της Αναγέννησης μέχρι σήμερα. Αξίζει να σημειωθεί πως το λαούτο κατά το 14ο - 15ο αιώνα αποτέλεσε το πιο διαδεδομένο όργανο σε μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής ηπείρου και γνώρισε μία μοναδική περίοδο ακμής. Η εξάπλωση του λαούτου στην Ευρώπη οφείλεται πρωτογενώς -και αυτό είναι επαρκώς τεκμηριωμένο ιστορικά- στις Αραβικές κτήσεις της Ισπανίας από τον 8ο έως το 15ο μ.Χ. αιώνα. Το ευρύτατα γνωστό αναγεννησιακό λαούτο -με πέντε ζευγάρια χορδές- που παίζονταν με πλήκτρο (φτερό) και κατόπιν με δάχτυλα διαδέχτηκε στην επόμενη μετά την Αναγέννηση περίοδο το μπαρόκ λαούτο με 13 χορδές που παίζεται με δάχτυλα, αλλά και πολλοί άλλοι τύποι λαούτου (theobro κλπ.) (βλ. R. LUNDBERG: “The Historical Lute Construction”, Guild of American Luthiers, 1st edition, March 2002 και The LUTE SOCIETY, “A brief introduction to the Lute”, pp 1-3, www.lutesoc.co.uk).

Σε αυτή την ιστορική διαδρομή θα πρέπει να αποδοθεί και η βαθιά και πολύπλευρη επιρροή της Ανδαλουσιανής μουσικής παράδοσης που πάρα πολύ προσομοιάζει σε μελωδικά αλλά και ρυθμικά στοιχεία με την αραβική μουσική παράδοση. Ιδιαίτερα σημαντική και πολυπρόσωπη ήταν η παρουσία του ουτιού στα μουσικά πράγματα της Οθωμανικής αυλής κατά το 15ο και 16ο αιώνα -από τη Χεράτ στην Κωνσταντινούπολη- στην οποία κυριαρχούσαν, κατά την πρώτη περίοδο, Πέρσες μουσικοί. Σταδιακά όμως από τη μία πλευρά πολλές κοινωνικές και πολιτιστικές ανακατατάξεις και από την άλλη η ισχυρή παρουσία αυλικών μουσικών από άλλες εθνότητες συνέβαλαν ώστε η παρουσία του οργάνου να περιοριστεί δραματικά για διάστημα που κάλυψε δύο αιώνες περίπου (βλ.W. FELDMAN: «Music of the Ottoman Court» pp.114-119). Η επιστροφή του οργάνου στα πράγματα της κλασσικής Οθωμανικής μουσικής, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, έγινε κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Λέγεται ότι στη επαναφορά του συνέβαλε ουσιαστικά ο σπουδαίος μουσικός Udi Afet (βλ. Κ. Καλαϊτζίδης: «ΤΟ ΟΥΤΙ» Μέθοδος εκμάθησης, Τόμος Α΄, Αστική μη κερδοσκοπική εταιρία «ΕΝ ΧΟΡΔΑΙΣ», Θεσσαλονίκη, 1996). Γρήγορα καθιερώθηκε σαν αστικό όργανο και σαν βασικό όργανο της κλασσικής ορχήστρας (ince saz) και η χρήση του εξαπλώθηκε ταχύτατα, όχι μόνο στην Κωνσταντινούπολη και τα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά κατέκτησε τα μουσικά πράγματα σε ένα ευρύτατο γεωγραφικό χώρο. Γνώρισε εντυπωσιακή εξάπλωση τόσο ανάμεσα στο μουσικό κόσμο και τους συντελεστές του όσο και στο γεωγραφικό χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας της εποχής και στον ευρύτερο Βαλκανικό χώρο. Το ούτι καθιερώθηκε στους κόλπους των μουσικών σχημάτων των ελληνικών πληθυσμών, παράδοση που μεταφέρθηκε με τις μετακινήσεις πληθυσμών και τη Μικρασιατική καταστροφή από τη Μ. Ασία, τον Πόντο, την Καππαδοκία, τη Θράκη σε ολόκληρο το σημερινό Ελλαδικό χώρο. Σήμερα το ούτι, πέρα από το χώρο που παραδοσιακά αναπτύχθηκε, και ως όργανο και ως ρόλος, λόγω των συνθηκών της σύγχρονης εποχής το συναντάμε σχεδόν σε όλο τον κόσμο, στα μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα που είναι και μεγάλες εστίες μετανάστευσης πληθυσμών από το μητρικό του χώρο.