Για να ερευνήσουμε τι είδους συνέχειας έχει η ελληνική μουσική ανά τους αιώνες, πρέπει να έρθουμε σ’ επαφή με διάφορες μουσικές έννοιες, που θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε με τον πιο κατανοητό τρόπο. Απ’ ό,τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα, τούτη η εργασία που έχετε στο χέρι είναι η πρώτη που συνδυάζει τις νέες ανακαλύψεις τις Ιστορίας, της Μουσικολογίας και των επιστημών του εγκεφάλου, για να κατανοήσει το φαινόμενο των μουσικών δρόμων και της ιστορικής πορείας τους.

Το ρεμπέτικο τραγούδι είναι το τελευταίο χρονικά είδος ελληνικού τραγουδιού που γράφτηκε πάνω στους λεγόμενους λαϊκούς «δρόμους» ή μακάμια και ανήκει σε εκείνη την περιοχή της ανθρωπότητας που η μουσική της είναι τροπική ⁽¹⁾, έστω κι αν τα μουσικά διαστήματα που χρησιμοποιεί γίνανε συγκερασμένα σαν της δυτικής μουσικής (μικτό είδος). Οι διαφορές των μουσικών κλιμάκων που χρησιμοποιούνται απ’ τους Ανατολίτες και τους Δυτικούς μπορούν να παρομοιαστούν με την τακτική που χρησιμοποιεί κανείς θέλοντας να περάσει χορεύοντας ένα ποταμάκι χωρίς να βραχεί. Ο δυτικός τοποθετεί βραχάκια σε ίσες αποστάσεις, ομοιόμορφα μέχρι απέναντι, που πάνω τους χορεύει. Ο ανατολίτης τα τοποθετεί σε ακανόνιστες αποστάσεις, αλλού πυκνές κι αλλού αραιές, άλλοτε κάνοντας βηματάκια κι άλλοτε με άλματα. Η δεύτερη βασική διαφορά είναι ότι ο Ανατολίτης, χορεύοντας πάνω στα ασύμμετρα βραχάκια του, αλλά και ο ρεμπέτης με τις ίδιες πολύπλοκες κινήσεις πάνω στα ισαπέχοντα (συγκερασμένα) δικά του, δεν τα διατρέχει μονομιάς, αλλά χορεύει επιμένοντας πρώτα στην πρώτη πεντάδα ή τετράδα με τα συγκεκριμένα διαστήματά τους (τα λεγόμενα κέντρα πεντάχορδα, τετράχορδα), ύστερα επιμένει σε μια επόμενη πεντάδα με τα δικά της διαστήματα, ξανά κόβει γύρες σε μια επόμενη τετράδα με τα δικά της και τελειώνει στην αρχική πεντάδα ⁽²⁾. Τουναντίον, η συνήθεια του δυτικού είναι να φτιάξει τουλάχιστον τρία ή και παραπάνω, παράλληλα μονοπάτια με ισαπέχοντα βραχάκια, έτσι που οι χορευτές με τη συντονισμένη κίνησή τους να σχηματίζουν καθορισμένους σχηματισμούς μεταξύ τους, τις λεγόμενες συγχορδίες. Δε θέλω να αναφερθώ στο πώς θα χόρευε και σε τι βραχάκια, ο Κεντροαφρικανός, ο Κινέζος ή ο Κεντρασιάτης, όπου μονάχος του ένας τραγουδιστής μπορεί να βγάζει ταυτοχρόνως δύο φωνές ή ακόμα και τρεις.

Το πρώτο ερώτημα που προκύπτει γενικεύοντας, είναι ταυτισμένο με το ερώτημα «τι θεωρεί κάθε λαός παραφωνία και γιατί», το τι θεωρεί ότι δεν «πατάει» σωστά η φωνή κάποιου. Το ότι σ' ένα λαό ξενίζει και ακούγεται παράφωνη η μουσική ενός άλλου μακρινού λαού, σημαίνει καταρχήν ότι τα διαστήματα που χωρίζουν την οκτάβα -την απόσταση μέχρι την απέναντι όχθη στο παράδειγμα μας- είναι διαφορετικά. Το ότι άτομο του ίδιου λαού μπορεί να κάνει παραφωνίες, σημαίνει ότι δεν πατάει η φωνή του στα «βραχάκια» που ο ίδιος του ο λαός θεωρεί σωστά. Το ποια είναι όμως τα σωστά διαστήματα μεταξύ των βράχων, είναι κάτι το σχετικό, είναι κάτι το πολιτιστικό. Αυτά μπορεί να αλλάζουν κατά περιόδους, αλλά σε κάθε εποχή υπάρχει το γενικώς παραδεκτό. Αυτά τα «γενικώς» παραδεκτά διαστήματα κάθε ιστορικής περιόδου, όταν τα ερευνήσουμε, βλέπουμε ότι συνδέονται με μια εσωτερική λογική και κάποιους γενικούς κανόνες μουσικής, που κατατάσσουν τη μουσική κάθε λαού σε ένα απ’ τα τρία είδη μουσικής που χωρίζεται η μουσική της ανθρωπότητας: α) της τροπικής μουσικής (Μ. Ανατολή - μουσουλμανικός και ινδικός κόσμος), β) της πεντατονικής (κινέζικος και ασιατικός κόσμος) ή γ) της συγκερασμένης πολυφωνικής (δυτικός και αφρικανικός κόσμος). Το δεύτερο ερώτημα -αυτό που θέλω να προτείνω σαν σκοπό αναζήτησης- είναι το γιατί έχει τέτοια μουσική συμπεριφορά -δηλαδή τροπική- ο ρεμπέτης κι ο Ανατολίτης σε σχέση με τις άλλες ομάδες λαών. Θα προσπαθήσουμε να δείξουμε με ποιο ιστορικό τρόπο η ιδιομορφία, όπου οι μελωδίες αναπτύσσονται σε τετράχορδα πεντάχορδα (τροπική μουσική), γίνεται πολιτιστικό φαινόμενο και εσωτερικεύεται, γίνεται δηλαδή στοιχείο του εαυτού τού κάθε ακροατή κι εκτελεστή αυτής της μουσικής. Για τον πολιτισμικό καθορισμό των διαστημάτων και του τρόπου ανάπτυξης των μελωδιών θα μας βοηθήσει η ιστορία και η μουσικολογία, για την δε εσωτερίκευση αυτών των γεγονότων, η ψυχολογία.

Ενας νεολιθικός οστέινος αυλός, που βρέθηκε πρόσφατα στο λιμναίο οικισμό του Δισπηλιού Καστοριάς, αποτελεί το αρχαιότερο μουσικό τεκμήριο στον ελλαδικό χώρο (περίπου στο 3.500 π.Χ.). Η θέση των οπών δείχνουν πεντατονική κλίμακα, χωρισμός της οκτάβας (της απόστασης προς την απέναντι όχθη) σε πέντε νότες κι όχι σε εφτά (διατονική). Τέτοια είναι τα ηπειρώτικα ή η κινέζικη μουσική. Εάν πιστέψουμε στα ευρήματα, τότε οι προέλληνες (και οι προπελασγοί) είχαν πεντατονικές κλίμακες. Οι χρωματικές και εναρμόνιες κλίμακες ήρθανε αργότερα από αλλού, δίχως τα ευρήματα να μπορούν να μας διαφωτίσουν εάν είχαν έρθει πριν τους λεγόμενους σκοτεινούς αιώνες της ελληνικής ιστορίας, δηλαδή τον 11ο μέχρι τον 8ο αιώνα π.Χ.⁽³⁾ ή μετά. Σήμερα παρατηρούμε ότι τα διατονικά, χρωματικά και εναρμόνια μακάμια χρησιμοποιούνται στην Αίγυπτο, Συροπαλαιστίνη, Τουρκία, Ιράκ, Περσία, Αρμενία και Καύκασο, γύρω απ’ την Κασπία θάλασσα, τη βόρεια Αφρική, τα Βαλκάνια ακόμα και στην ισλαμική Ιάβα, με την ξεχαρβαλωτική υπονόμευση απ’ τη συγκερασμένη μουσική της Δύσης. Τι είναι όμως το κοινό που κάνει όλους αυτούς τους λαούς να έχουν ίδιους μουσικούς κανόνες, να έχουν κοινή μουσική συνέχεια; Γιατί δεν έχει ίδιες μουσικές βάσεις ο χώρος που αναφέραμε με τη μαύρη Αφρική, με την Κίνα, τη Ρωσία ή τη Δ. Ευρώπη; Εδώ θα χρειαστούμε την επικουρία της επιστημονικής ιστορικής γνώσης, με όλες τις επιπλοκές που αυτή συνεπάγεται και αυτό θα προσπαθήσουμε να κάνουμε.

Mουσική δεν είναι οποιοσδήποτε ήχος. Είναι καταρχήν ο ανθρώπινα οργανωμένος ήχος, μέσα στην απειρία (πρακτικά) συχνοτήτων που μπορεί να παράγει η ανθρώπινη φωνή και να ακούσει το ανθρώπινο αφτί. Ομως τι είναι η μουσική; Είναι μόνο ένα σύστημα ήχων ή είναι και κάτι άλλο, κάτι παραπάνω; ⁽⁴⁾ Το πρώτο μουσικό όργανο -ανθρώπινη ιδιότητα που μας διαφοροποιεί από τα άλλα όντα- είναι η φωνή που παράγει το λόγο και τη μελωδία. Ε… κι απ’ αυτή θ’ αρχίσουμε. Η σύγχρονη έρευνα έδειξε ότι ο εγκέφαλος παίρνει την ομιλία και την χωρίζει σε λέξεις και σε «μελωδία». ⁽⁵⁾ Στη συνέχεια οι λέξεις μετατίθενται στον αριστερό κροταφικό λοβό για επεξεργασία, ενώ η μελωδία διοχετεύεται στη δεξιά πλευρά του εγκεφάλου, μια περιοχή που διεγείρεται περισσότερο από τη μουσική. ⁽⁶⁾ Ολα τα συμπεράσματα συγκλίνουν στο ότι η μουσική αποθηκεύεται και επεξεργάζεται σε διαφορετικά κέντρα απ’ αυτά του λόγου, είναι πιο κοντά στους χώρους του ασυνείδητου. Στον ιππόκαμπο του εγκέφαλου που είναι υπεύθυνος για τη μνήμη, υπάρχει «μηχανισμός» που σχηματίζει πρότυπα για κάθε νέο ήχο και επανεξετάζει μνήμες θορύβων για να τους αναγνωρίσει. ⁽⁷⁾ Αυτά τα κέντρα φτιάχνουν ένα δικό τους, σχετικά «αυτόνομο», σύστημα αξιών, με δικιά του ιδιαίτερη ιστορία από γενιά σε γενιά, που σημαίνει ότι είναι συλλογικό δημιούργημα, πολιτιστικό, είναι εσωτερικό στοιχείο του ψυχισμού των μελών κάθε πολιτισμού. Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι ο ακροατής αδυνατεί ν’ αναγνωρίσει τους τόνους και τα διαστήματα ενός μουσικού έργου, αν πρώτα δεν αφομοιώσει το «τονικό κέντρο» του. Και κατόπιν, μόνο όταν αναγνωρίσει τη μουσική κλίμακα και τοποθετήσει στο μυαλό του τις νότες, μπορεί να αντιληφθεί τον ήχο σαν «μουσικό» και να τον επεξεργαστεί ψυχολογικά κατά τρόπο διαφορετικό απ’ ό,τι μια τυχαία σειρά των τονικών ήχων. Για να φτάσει ως εκεί ο ακροατής πρέπει να είναι εφοδιασμένος με κάποιο εσωτερικό πρότυπο, βασισμένο στις κυριότερες μορφές της συγκεκριμένης μουσικής κουλτούρας… Το αποτέλεσμα της έρευνας δεν αφήνει αμφιβολίες. Η εκτίμηση της μουσικής εξαρτάται περισσότερο από τις γνώσεις και την κουλτούρα του ακροατή παρά από τα χαρακτηριστικά του έργου. ⁽⁸⁾ Οι ήχοι της μουσικής λοιπόν είναι φορτωμένοι με νοήματα και απαιτείται ένα προϋπάρχον σύστημα για να γίνουν κατανοητά.

Γυρίζοντας στα μακάμια, τους τρόπους και τους δρόμους, με την τουλάχιστον 4.000 χρόνων ιστορία τους και την κοινότητά τους σε αυτό που σήμερα είναι η Μέση και Εγγύς Ανατολή, τα Βαλκάνια, ο Αραβικός κόσμος και ισλαμικός κόσμος, τα οποία έχουν διαφορετική κοινότητα μουσικής από αυτή του ευρωπαϊκού, κινέζικου, αφρικάνικου κλπ. ιστορικού χώρου, η πιο πρόσφορη ιστορική κατηγορία που αντιστοιχεί με το κοινό τροπικό μουσικό φαινόμενο είναι ο ιστορικός χώρος των Βαλκανίων - Ανατολικής Μεσογείου και ο ιστορικός χώρος του Ιράν, που αποτελούν δύο απ’ τις περιοχές της μεγάλης γεωγραφικής έκτασης όπου επικρατεί η τροπική μουσική. Μέσα στο εσωτερικό αυτών των ιστορικών χώρων -όπου το γενικό χαρακτηριστικό του είναι πως το σύνολο του πληθυσμού του χώρου διατηρεί πάντα τα ανθρωπολογικά του χαρακτηριστικά και δεν αλλοιώνεται απ’ τις μεταναστεύσεις από άλλους ιστορικούς χώρους- θα βρούμε την περιπετειώδη συνέχεια της παράδοσης και τη διαρκή ανάπτυξη της τροπικής μουσικής. Αν και το ζήτημα είναι πολύπλοκο και λίγο διερευνημένο, τα πρώτα συμπεράσματα που προκύπτουν είναι ότι μόνο μέσα σε αυτά τα μεγάλα σύνολα μπορούμε να διακρίνουμε τη διάρκεια και τη «συνέχεια» δίχως διακοπές. Μέσα στα πλαίσια αυτών των ιστορικών χώρων ανάβουν και σβήνουν γλώσσες και πολιτισμοί, γεννιούνται και διαλύονται λαότητες, εθνότητες και έθνη, δημιουργούνται εξαπλώνονται και καταστρέφονται αυτοκρατορίες ή αλλάζουν περιόδους και φάσεις. Τα συστατικά των ιστορικών χώρων δίνουν μια εικόνα «ασυνέχειας» και διακοπής, μα το σύνολο του ιστορικού χώρου διατηρεί τα μόνιμα χαρακτηριστικά του καθ’ όλη τη διάρκεια της ύπαρξής του. Ιστορική «συνέχεια» έχει μόνο ο ιστορικός χώρος. Τα μέρη του δεν έχουν - τουλάχιστον από μουσική άποψη. Με λίγα λόγια, από επιστημονικής άποψης είναι αστήρικτα και υποκειμενικά τα κριτήρια για το είδος της «συνέχειας» της «Αιγυπτιακής» μουσικής, της «Τουρκικής», της «Εβραϊκής», της «Ελληνικής», της «Βουλγάρικης», της «Αλβανικής» κλπ., είναι θεωρίες εκ των υστέρων κατασκευασμένες και η καθεμιά τους ιδρύει αυθαίρετα μιαν αφετηρία κι από κει και μετά μετράει τη δικιά της «συνέχεια». Ολες αυτές οι «εθνικές» ιδεολογίες κατανοούν με ειδικό τρόπο την επίσημη μουσική και των υποκουλτούρων του ίδιου τους του έθνους, καθώς και των άλλων εθνών. Κατανοούν με τον ίδιο τρόπο που οι Δυτικοί αποικιοκράτες θεωρούσαν ότι καταλάβαιναν τους υπηκόους τους. ⁽⁹⁾ Δίχως παγκόσμια σύλληψη των πραγμάτων, τίποτα το «εθνικόν» δεν μπορεί να γίνει κατανοητό, τίποτα δεν μπορεί να είναι αλήθεια. Η ανθρωπότητα δεν πορεύεται με τα μέτρα των μικρών συνόλων που είναι τα έθνη. Με την κυριολεκτική σημασία της λέξης και σε βάθος ιστορικού χρόνου που αγγίζει τα στάδια ενανθρώπισης του είδους μας, μόνο η τροπική μουσική έχει το δικαίωμα να έχει συνέχεια στην περιοχή μας. Οπως έχει δειχθεί πρόσφατα και στη λογοτεχνία, το έπος του Γιλγαμές -δηλαδή το πρώτο λογοτεχνικό έργο στην ιστορία της ανθρωπότητας- η Ιλιάδα, η Αγία Γραφή και το Κοράνι προέρχονται από την κοινή πολιτισμική μήτρα της Αν. Μεσογείου και της Δυτικής Ασίας. ⁽¹⁰⁾