Το ρεμπέτικο τραγούδι συνεχίζει και σήμερα να συγκινεί και να ελκύει, τόσο αισθητικά όσο και συναισθηματικά, όχι μόνο ανθρώπους από τη γενιά που πρόφτασε το ζωντανό άκουσμά του, αλλά και ανθρώπους από τις νεότερες γενιές που δεν έχουν άμεση την επαφή μαζί του και μεγάλο κομμάτι της νεολαίας. Η τεχνολογία, με τη γραμμοφώνησή του και την παραγωγή δίσκων, φρόντισε να φτάσει αυθεντικό το ρεμπέτικο ως τις μέρες μας.

Σημαντική είναι επίσης και η συμβολή που έχουν οι συνεχιστές της προσπάθειας διάδοσής του, αλλά και τα διάφορα ερασιτεχνικά μουσικά σχήματα, που με μοναδικό εφόδιο το μεράκι της ερασιτεχνικής δημιουργίας ξαναζωντανεύουν αυτό το είδος μουσικής και τραγουδιού, όπως και η δουλειά γύρω απ' αυτό το τραγούδι, (έρευνες, μελέτες κλπ.), επίσης ανθρώπων που με μοναδικό εφόδιο το μεράκι δίνουν πλούσιο υλικό έντυπο και ηλεκτρονικό γι' αυτό το τραγούδι.

Διάφοροι μελετητές προσπάθησαν να ερευνήσουν τη ρίζα του όρου «ρεμπέτικο» προκειμένου να προσδώσουν συγκεκριμένο χαρακτήρα σ' αυτό το είδος του λαϊκού τραγουδιού, ανιχνεύοντας τη ρίζα από την οποία προέρχεται η ονομασία «ρεμπέτικο». Υπάρχουν επομένως πολλές διαφορετικές εκδοχές ως προς αυτό. Βεβαίως η λαϊκή παράδοση και γλώσσα μπορεί να πλάθει έννοιες, όρους και χαρακτηρισμούς, στους οποίους βεβαίως μπορεί να δίνεται κάθε φορά και διαφορετική ερμηνεία και περιεχόμενο σ’ αυτό που θέλουμε να προσδιορίσουμε ή να χαρακτηρίσουμε. Και βεβαίως σε διαφορετικές φάσεις της κοινωνικής εξέλιξης το περιεχόμενο και η ερμηνεία που δίνει καθένας με ένα προσδιορισμό, μπορεί να είναι διαφορετικό. Για παράδειγμα στη δική μας γλώσσα εμφανίζονται οι όροι «Ρέμπελος», «Ρεμπελιό». Προέρχεται από τη λατινική ρίζα «Rebel» που σημαίνει ανυπότακτος (το «Ρεμπελιό» στη δική μας παράδοση εμφανίζεται ιστορικά στη Ζάκυνθο στον 17ο αιώνα, το περίφημο «ρεμπελιό των ποπολάρων», η εξέγερση του λαού της Ζακύνθου ενάντια στους ευγενείς και τους γαιοκτήμονες, οι οποίοι με την ανοχή των Βενετών καταδυνάστευαν τη λαϊκή μάζα. Ακόμη το «ρεμπελιό» της Σμύρνης, το 19ο αιώνα, μια μαζική βίαιη εξέγερση ενάντια στον Τούρκο διοικητή της περιοχής). Κάποιοι εμφανίζουν ως ρίζα τον όρο «Ρεμπέτ» στην τουρκική γλώσσα. Επίσης υπάρχει και σε σερβική διάλεκτο των μουσουλμάνικων πληθυσμών του Κοσσυφοπεδίου, την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ισως απ’ αυτή τη ρίζα προέρχεται και το «ρεμπέτ-ασκέρ». Οι ερευνητές που προσεγγίζουν αυτή τη ρίζα της δίνουν επίσης την ερμηνεία του «ανυπότακτου». Αλλη ανάλογη η έρευνα βρίσκει τη ρίζα «ρου-μπέιτ» (=τετράστιχο) στην Περσική γλώσσα, από τη σύμπτυξη της οποίας προήλθε η ρίζα «ρεμπετ». Υπάρχει επίσης μία εκδοχή ότι προέρχεται από το ρήμα «ρέμβομαι» (=περιφέρομαι) ή από το ρήμα «ρεμβάζω», δίνοντας όμως διαφορετική ερμηνεία, αυτή της ανεμελιάς της «ρέμβης», όπως έχει καθιερωθεί στη δική μας γλώσσα.

Η προσπάθεια των ερευνητών να συνδέσουν το χαρακτήρα αυτού του είδους του λαϊκού τραγουδιού με την ερμηνεία και το περιεχόμενο του όρου «Ρεμπέτικο» λίγη σημασία έχει. Αλλωστε κανείς δεν γνωρίζει ποιος, γιατί και πώς ονόμασε έτσι αυτό το τραγούδι. Πολύ δε περισσότερο οι δημιουργοί του, όσοι χρησιμοποίησαν αυτό τον όρο στα τραγούδια τους, π.χ. ο Μ. Βαμβακάρης ή ο Απ. Χατζηχρήστος, δε νοιάστηκαν από πού προέρχεται η λέξη, μιας και η παράδοση στην οποία ακουμπούσαν σε ό,τι έχει σχέση με τη γλώσσα τούς ήταν οικεία και χωρίς ερμηνείες εννοιών. Απ' αυτή την άποψη μικρή ή και καθόλου σημασία έχει η ερμηνεία του όρου «Ρεμπέτικο».
Αλλωστε αν και ο όρος «ρεμπέτικο τραγούδι» χρησιμοποιείται μ’ έναν τρόπο για να προσδιορίζει το λαϊκό τραγούδι των προλεταρίων, των φτωχών λαϊκών στρωμάτων των αστικών κέντρων, των πόλεων δηλαδή, εντούτοις κανείς απ’ τους δημιουργούς του δεν το παρουσίασε ποτέ μ’ αυτό τον όρο. Ολοι μιλούσαν και έγραψαν για «λαϊκό τραγούδι». Αυτός ο όρος απηχεί πιο ολοκληρωμένα το είδος, το χαρακτήρα, τη μορφή, το ύφος, τη δημιουργία και την αποδοχή αυτού του είδους της λαϊκής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Εδώ σ’ αυτό το κείμενο για αυτό το τραγούδι -και παρόλο που ο γράφων συμφωνεί με τον όρο «λαϊκό τραγούδι»- ας επιτραπεί να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «ρεμπέτικο». Είναι ίσως πιο διακριτός σ’ όσους -και είναι πολλοί- ακούνε, συζητάνε, ενδιαφέρονται γι’ αυτό, για να γίνεται κατανοητό σήμερα το συγκεκριμένο είδος τραγουδιού.

Η εμφάνισή του

Το ρεμπέτικο λοιπόν αποτελεί λαϊκή μορφή καλλιτεχνικής μουσικο-στιχουργικής δημιουργίας που εμφανίζεται σ’ ένα μεταίχμιο κοινωνικο-οικονομικών και πολιτικών αλλαγών. Εμφανίζεται στα αστικά κέντρα με συγκεντρωμένη εργατική τάξη, βιοτεχνίες και αργότερα μικρές βιομηχανίες, κατά το πέρασμα από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό, στους κόλπους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στα εμπορικά-διαμετακομιστικά (λιμάνια κυρίως) κέντρα. Ερχεται ως συνέχεια της λαϊκής παράδοσης αγροτικών πληθυσμών που προλεταριοποιούνται με την ανάπτυξη του εμπορίου και της βιοτεχνίας αρχικά και στη συνέχεια της βιομηχανίας και «σπρώχνονται βίαια και αναγκαστικά» στα αστικά κέντρα, δουλεύοντας και ζώντας σε άθλιες συνθήκες. Ως τραγούδι λοιπόν το ρεμπέτικο εμφανίζεται στα αστικά κέντρα ενός πολυεθνικού κράτους, όπως ήταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Επομένως δέχεται και ενσωματώνει, χωνεύει θα λέγαμε, τη λαϊκή μουσική και ρυθμική-χορευτική παράδοση πολλών διαφορετικών λαών, ενώ δέχεται και επιδράσεις απ’ τη μουσική παράδοση άλλων λαών έξω απ’ τους κόλπους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το εμπόριο, τα λιμάνια, αποτελούν εστίες τέτοιων «ανταλλαγών», ζυμώσεων και οσμώσεων. Αλλωστε η παράδοση στηρίζεται στην προφορική γλώσσα. Και η προφορική γλώσσα της μουσικής (καθένας μπορεί να τραγουδήσει, κάποιοι παίζουν μουσικά όργανα) μεταδίδεται εύκολα. Η μουσική μπορεί να μεταφέρεται επομένως από στόμα σε στόμα ή να παίζεται από τα μουσικά όργανα και έτσι να διαδίδονται μουσικές από την παράδοση πολλών διαφορετικών λαών και να επιδέχεται επεξεργασία ή διασκευή από το δημιουργό της. Επίδραση δέχεται το ρεμπέτικο τραγούδι και από τη Βυζαντινή μουσική. Αρχικά εμφανίζεται ως δημιουργία ανώνυμων δημιουργών, αφού αποτελεί λαϊκή δημιουργία, στους γεωγραφικούς χώρους που κατοικούνται από Ελληνες, όπως στον πληθυσμό των παραλίων της Μικράς Ασίας, στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και στον Ελλαδικό χώρο που πριν τη Μικρασιατική καταστροφή αποτελεί γεωγραφικά το Ελληνικό κράτος, (Σύρα, Ναύπλιο, Θεσσαλονίκη και αλλού). Στα μικρασιατικά παράλια αναπτύσσεται συστηματικά σαν είδος μουσικής και τραγουδιού που εκφράζει περισσότερο την αισθητική μουσική παράδοση της συγκεκριμένης περιοχής. Το ύφος του δεν είναι ακριβώς το ίδιο μ' αυτό της κλασικής περιόδου, αν μπορούμε να την ονομάσουμε έτσι, που κυριαρχεί το «Πειραιώτικο», όπως το γνωρίζουμε στην Ελλάδα και όπου κυριαρχεί σαν σόλο μουσικό όργανο το μπουζούκι. Τα λαϊκά μουσικά όργανα που χρησιμοποιούν οι δημιουργοί του είναι αυτά της δημοτικής και νησιώτικης παράδοσης, όπως βιολί, ούτι, κανονάκι, κιθάρα, λύρα, σαντούρι κλπ. Και δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά, αφού αυτά τα μουσικά όργανα κυριαρχούν σ' αυτές τις περιοχές. Με αυτή τη μορφή και ύφος κυριαρχεί, όπως φαίνεται από τη δισκογραφία εκείνης της περιόδου, από το 1890 ως το 1930 περίπου.

Οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες

Σε αυτή την ιστορική περίοδο, προς το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ού, συντελούνται μια σειρά κοινωνικές μεταβολές και εμφανίζονται συγκεκριμένα κοινωνικά φαινόμενα. Αρχίζει η αργή και βασανιστική πορεία ανάπτυξης του καπιταλισμού στην Ελλάδα. Εμφανίζεται πιο συγκεντρωμένη η εργατική τάξη στα αστικά κέντρα, ενώ αναπτύσσεται η βιομηχανία, η ναυτιλία, το εμπόριο, με πιο γοργούς ρυθμούς. Βεβαίως αυτές τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές και τους ρυθμούς τους πρέπει να τις καταλαβαίνουμε στις συνθήκες της τότε εποχής, γιατί συγκρίνοντάς τες με το παρελθόν τους είναι ποιοτικά σημαντικές, αλλά αν συγκριθούν με το σήμερα ήταν βασανιστικά αργές. Δε θα εξηγήσουμε εδώ τους λόγους και τις αιτίες. Αυτές οι εξελίξεις έχουν επίσης ποιοτικές αλλαγές και επιδράσεις στα φτωχά λαϊκά στρώματα. Προλεταριοποιούνται αγροτικές μάζες, ενώ δημιουργείται κύμα εσωτερικής μετανάστευσης στα αστικά κέντρα και εξωτερικής μετανάστευσης, κυρίως προς τις ΗΠΑ. Η εξέλιξη αυτών των κοινωνικοταξικών διαδικασιών και φαινομένων συμβαδίζει με την εμφάνιση οξυμένων προβλημάτων που έχουν σχέση με τη ζωή των λαϊκών μαζών, χωρίς ορατή διέξοδο για τη λύση τους. Η συγκεκριμένη κοινωνικοπολιτική και οικονομική πραγματικότητα, με την εμφάνιση της βασικής αντίθεσης του καπιταλισμού ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, φέρνει αντικειμενικά αντιμέτωπη την εργατική τάξη και τα φτωχά λαϊκά στρώματα με την ανερχόμενη αστική τότε τάξη. Οι καταπιεζόμενες μάζες βιώνουν τη συγκεκριμένη πραγματικότητα, δεν μπορούν όμως να συνειδητοποιήσουν και τις αιτίες που τη γεννούν. Μετρούν τα βάσανά τους, αλλά δε γνωρίζουν τη ρίζα των βασάνων τους.