(1)

Το ιστορικό των παρεμβάσεων πάνω στο δομημένο χώρο, δηλαδή πάνω στις πόλεις, έχει τις ρίζες του στα βάθη της Ιστορίας. Αυτή η παρέμβαση είναι ένα σύνολο πρακτικών, κανόνων και επιλογών που εμφανίζονται απολύτως αιτιολογημένα και προκύπτουν απ' την ανάγκη της τροποποίησης των παραμέτρων που κρίνουν το σήμερα και το αύριο μιας πόλης. Στόχος αυτών των προσπαθειών είναι η συμμόρφωση των χαρακτηριστικών της πόλης με τις νέες ή τις διαφαινόμενες εξελίξεις.

Ο δομημένος χώρος, σαν ζωντανός ιστός που είναι, βρίσκεται σε συνεχή -ηθελημένη ή αθέλητη- σχέση με το τμήμα της κοινωνίας που τον απαρτίζει. Ομως οι κοινωνικές, οι πολιτικές και οι οικονομικές εξελίξεις μεταβάλλονται παράλληλα και σε τόσο στενή εξάρτηση μεταξύ τους που είναι δύσκολο να ξεχωρίσεις κάθε φορά από που έγινε η αρχή. Είναι οι πόλεμοι που προκαλούν τις πληθυσμιακές μεταβολές ή μήπως οι πληθυσμιακές μεταβολές προκαλούν τους πολέμους; Είναι οι εργασιακές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων που επηρεάζονται απ' τις εξελίξεις στην τεχνολογία ή μήπως ακριβώς το ανάποδο; Είναι οι σύγχρονες πόλεις που αποσυνδέονται απ' το ανθρώπινο μέτρο ή μήπως είναι οι κοινωνίες αυτές που αναπτυσσόμενες άμετρα και απάνθρωπα αδιαφορούν για το περιβάλλον και τις πόλεις τους, δηλαδή την απόδειξη και το επιστέγασμα του πολιτισμού τους; Το άρθρο αυτό είναι τμήμα μιας ευρύτερης έρευνας που είναι σε εξέλιξη. Θα προσπαθήσουμε όμως να αντιμετωπίσουμε σχετικά αυτοτελώς τρεις αλληλένδετες συνιστώσες:

• Το ιστορικό των παρεμβάσεων πάνω στις πόλεις με τις συνέπειες που καταγράφτηκαν πάνω στην κοινωνία, αλλά και το ανάποδο: τις κοινωνικές μεταβολές που αποτυπώθηκαν πάνω σ' αυτές.
• Τη σχέση μεταξύ των κοινωνικών και οικιστικών μεταβολών με τους ήχους που τις παρήγαγε ή που παράχθηκαν απ' αυτές, είτε αυτοί οι ήχοι είναι οργανωμένοι (μελωδία) είτε είναι ανοργάνωτοι (φασαρία) είτε είναι ανύπαρκτοι (σιωπή).
• Το ρυθμό που προϋπήρξε του ήχου και που προάγει τη μελωδία όταν ο πολιτισμός είναι εδώ ή όταν -σαν καρδιά χωρίς σώμα- χτυπάει μόνος του όταν ο πολιτισμός πάει για ύπνο.

(2)

Ο οικισμός είναι ένα σύνολο κατοικιών που απέχουν τόσο ώστε να αναπτύσσονται κάποιες λειτουργικές σχέσεις μεταξύ τους. Μια ακραία άποψη υποστηρίζει ότι ακόμα και δύο κατοικίες μπορούν, κάτω από προϋποθέσεις, να ονομαστούν «οικισμός». Από κει και πέρα αυτό το οικιστικό σύνολο παίρνει τις ονομασίες «πόλη», «κωμόπολη» ή «χωριό» ανάλογα με το πληθυσμιακό μέγεθός του ή ανάλογα με τη διοικητική και οικονομική του σημασία στο νομό. Πάντως, με όποια ονομασία και να αναφερθούμε στο δομημένο χώρο (στον οικισμό), ένα είναι το κύριο χαρακτηριστικό του: Οτι είναι ένας ζωντανός ιστός καμωμένος όχι από σπίτια αλλά από κατοικίες, δηλαδή από τους ανθρώπους και νοικοκυριά που ζουν μέσα στα σπίτια. Γι’ αυτό το λόγο οι πόλεις ακολουθούν τη μοίρα των ανθρώπων και των κοινωνιών που τις αποτελούν. Σε έναν πόλεμο καταγράφουμε μαζί με το ανθρώπινο κόστος και το οικιστικό κόστος. Έτσι για παράδειγμα, τα ζευγάρια βομβαρδισμός-ερημοποίηση και πληθυσμιακή συσσώρευση-ανοικοδόμηση είναι τόσο καλά συνυφασμένα που δύσκολα ξεμπλέκεις τα επιμέρους για να τα αποτιμήσεις χωριστά. Ως ένα βαθμό το μέλλον της ειρήνης, η ποιότητά της και το μάκρος της, είναι χαρακτηριστικά που εξαρτώνται και απ' τις πόλεις των ανθρώπων, αφού σ' αυτές αποτυπώνονται οι κοινωνικές, οι οικονομικές και οι πολιτικές διαστάσεις της πραγματικότητας. Οι μουσικές του κόσμου βρίσκονται σε παράλληλη αλλά όχι πάντα πρόδηλη σύνδεση με τις εξελίξεις. Συνήθως αναπαράγουν τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ζωής, αντλώντας ήχους, στίχους και ρυθμούς από το ανθρώπινο περιβάλλον, αλλά με διαδικασίες τόσο μυστικές και αθέατες που το αποτέλεσμα είναι πάντα γοητευτικό.

(3)

Παρεμβάσεις από ποιον; Για ποιόν;
Μιλήσαμε πιο πάνω για παρεμβάσεις στο δομημένο χώρο. Αυτές τις θεσμοθετεί το κράτος με τα όργανά του και τις υλοποιεί ο πολίτης μέσα σε συγκεκριμένα κανονιστικά πλαίσια (νόμιμα) ή αγνοώντας τα (αυθαίρετα). Από πρώτης όψεως αυτές οι παρεμβάσεις μοιάζουν να είναι τεχνοκρατικού χαρακτήρα ή, ακόμα πιο βαρύγδουπα, χωροταξικού-ρυθμιστικού χαρακτήρα. Γι’ αυτές τις παρεμβάσεις αποδείχτηκε ότι περνάνε στα αζήτητα της καθημερινής πληροφόρησης, ακριβώς λόγω της τεχνικής φύσης που τους έχει αποδοθεί. Τα κόμματα σφάζονται για αλλαγές της τάξης του 0,1% στις συντάξεις, αλλά ανεξαρτήτως πολιτικής κατεύθυνσης ψηφίζουν ομόφωνα και χωρίς συζήτηση (στα μουγκά) κοσμογονικές αλλαγές στην πολεοδομική νομοθεσία. Και το κάνουν χωρίς να θέλουν (ή ίσως να μπορούν) να συνυπολογίσουν τι θα γίνει μετά από 30 χρόνια, αν οι πόλεις τελικά δεν αναγεννηθούν απ' την πολεοδομική νομοθεσία που ψήφισαν, αν τελικά το πράσινο, οι παιδικές χαρές και οι κοινόχρηστοι χώροι που αναλογούν στα παιδιά και στους ενήλικες είναι λιγότερο απ' όσο πρέπει για να αναπτυχθούν. Είναι κι αυτός ένας λόγος που τις περισσότερες φορές οι παρεμβάσεις πάνω στις πόλεις γίνανε εντελώς απρογραμμάτιστα, εντελώς ευκαιριακά. Τα κριτήρια δεν ήταν να συντονιστεί η πόλη με την πραγματικότητα, αλλά κάτι πιο τραγικό: Να συντονιστεί η πραγματικότητα με τα στενά οικονομικά συμφέροντα που επικρατούσαν εκείνη την ιστορική στιγμή. Η ιστορία των ρυθμίσεων στον ανθρώπινο χώρο αποτυπώνει την ιστορία των οικονομικών συμφερόντων του πάνω σ' αυτό το χώρο. Και στο βαθμό που τα οικονομικά συμφέροντα εξελίχτηκαν με τη μορφή ευκαιριακών συμπράξεων και προσωρινών συμμαχιών, στον ίδιο βαθμό οι ρυθμίσεις στο χώρο γίνανε κι αυτές χωρίς σχεδιασμό, κι αυτές χωρίς συνυπολογισμό των επιπτώσεων σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο, κι αυτές χωρίς επιστημονικά κριτήρια και ουσιαστική έρευνα.

(4)

Οι πολεοδομικές ρυθμίσεις στην Ελλάδα έχουν σαν ορόσημα τους τρεις πολέμους, τον απελευθερωτικό του 1821-1828 και τους δύο παγκόσμιους. Μετά την απελευθέρωση του 1828 υπήρξε μια προσπάθεια περισσότερο αστυνομικής παρά πολεοδομικής ρύθμισης των σημαντικότερων τότε πόλεων: Πάτρα, Πύλος, Αθήνα, Ερμούπολη, Ναύπλιο, Μονεμβασιά, Ναύπακτος, Θήβα, Καλαμάτα κ.λπ. Στόχοι εκείνης της περιόδου ήταν, ενόψει της εξελισσόμενης αστικοποίησης, να περιοριστεί η αυθαιρεσία, να εξασφαλιστούν ορισμένες στοιχειώδεις συνθήκες δημόσιας υγείας και βεβαίως το κράτος να κατοχυρώσει την πατερναλιστική του διάσταση. Σε πρακτικό επίπεδο, μεταξύ άλλων, θεσμοθετήθηκαν οι «ρυμοτομικές γραμμές», πίσω απ' τις οποίες μπορούσες να χτίζεις το οίκημα. Θεσμοθετήθηκε δηλαδή το γνωστό σε όλους «οικοδομικό τετράγωνο» μαζί με τους δρόμους που το περιτριγυρίζουν.