Μια από τις κύριες διαφορές του ρεμπέτικου από το σύγχρονο «λαϊκό» τραγούδι είναι και η πηγή της έμπνευσης του δημιουργού. Το ρεμπέτικο αντλεί τη θεματολογία του σε μεγάλο βαθμό από την καθημερινότητα, «φωτογραφίζοντας» το κοινωνικό περιβάλλον των δημιουργών του. Η ηθογραφική αυτή διάστασή του το καθιστά θαυμάσια πηγή σκιαγράφησης της κοινωνικής πραγματικότητας στη χώρα μας την περίοδο που αυτό ακμάζει, δηλαδή κατά το δεύτερο τέταρτο του εικοστού αιώνα.

Ο ρεμπέτης δημιουργός περιγράφει πρώτα απ' όλα αυτό που ζει κάθε μέρα στους χώρους που κινείται. Ήρωες λοιπόν των τραγουδιών γίνονται οι άνθρωποι που τον τριγυρίζουν και ένας πρώτος άξονας περιγραφής είναι η επαγγελματική τους δραστηριότητα. Ο χασάπης, ο μανάβης, ο λούστρος, ο τσαγκάρης, ο αμαξάς, ο κουρέας, ο ψαράς, ο ταβερνιάρης, ο καστανάς και οι λοιποί μεροκαματιάρηδες αποκτούν τη θέση τους στο πάνθεον της λαϊκής τέχνης και αποκτούν τραγούδια αφιερωμένα στα επαγγέλματά τους και πολλές φορές επωνύμως και στους ίδιους. Ένα τέτοιο τραγούδι γράφει ο Γρηγόρης Ασίκης το 1932, όπου περιγράφει με ύφος σκωπτικό και κεφάτο μερικά από τα επαγγέλματα του κυριαρχούν τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Ο Επαγγελματίας - 1932
(Γρηγόρη Ασίκη
εκτέλ.: Γρηγόρης Ασίκης)

Για μερικά επαγγέλματα θέλω να σας μιλήσω
πιστεύω να τα κρίνετε όσα κι αν σας ξηγήσω.
Μπακάλης είν' ακάθαρτος μανάβης σεβνταλής
χασάπης είναι κουβαρντάς ψαράς μα μερακλής.

Αυτοί οι γαλατάδες είναι και νερουλάδες
βαφτίζουνε το γάλα και παίρνουνε παράδες.
Αν πεις για καρβουνιάρη κουμπάρος να 'ναι ακόμα
θα σου την φτιάξει μια μορτιά στον πάτο όλο χώμα.

Και σε ταβέρνα όποιος πάει κρασί και για τηγάνι
κι όταν σε βλέπουν πως μεθάς σου βάζουνε βιδάνι.
Μέσα στην μπύρα όποιος πάει γλέντι για να σπάσει
έχει γκαρσόνι που κοιτά στο μπλοκ να του τη σκάσει.

Αυτοί οι τσαγκαράδες που στέκουνε παιδιά
κι αν δεν πάρουν μπροστάντζα δεν πιάνουνε δουλειά
κι όταν καθίσουν στο κρασί συνέχεια το πίνουν
τότε μόνο σηκώνονται δίχως ψιλή σαν μείνουν.

Να δείτε στα κουρεία που παν τα κοριτσάκια
οντουλασιόν να κάνουν τα 'μορφά τους μαλάκια
είδα μπαρμπέρη μερακλή συζήτηση ν' ανοίγει
σιγά-σιγά το χέρι του στο μάγουλο ν' αγγίζει

Να ρίξετε και μια ματιά και στους φραγκοραφτάδες
μα πως κρυφοκοιτάζουνε κορίτσια με καλφάδες.
Αν πεις για οργανοπαίχτες που παίζουν τραγουδάκια
κι όταν δεν πέφτουν τα λεφτά σάς κάνουνε κολπάκια.

Ο δημιουργός χαρτογραφεί μέσα σε έξι στροφές τα πιο γνωστά επαγγέλματα της πιάτσας, χαρίζοντάς μας και άφθονες πληροφορίες για τις όποιες ιδιαιτερότητές τους, πραγματικές ή φορεμένες για χάρη της ρίμας και του μέτρου. Ο κοινωνικός χάρτης της προπολεμικής Ελλάδας χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη μεγάλης εσωτερικής μετανάστευσης, καθώς και ανεργίας που αγγίζει ποσοστά γύρω στο 56,81% (ΕΣΥΕ 1917) στον Πειραιά, ενώ την ίδια εποχή φτάνει το 37,92% στην Αθήνα (ΕΣΥΕ 1917).Τα ποσοστά αυτά, αν και δείχνουν τεράστια, συγκεντρώνουν κάποια ειδικά χαρακτηριστικά, δηλαδή απεικονίζουν την κατάσταση πόλεων με συγκυριακή και σύντομη μετανάστευση, καθώς λειτουργούν σαν ενδιάμεσος σταθμός για την αναχώρηση προς τις ΗΠΑ. Οι νησιώτες και οι αγρότες διαμένουν για λίγους μήνες στην Αθήνα και τον Πειραιά πριν ανέβουν στα πλοία για την Αυστραλία και την Αμερική. Η ύπαρξη τέτοιου αριθμού ανέργων και περιπλανώμενων -ανειδίκευτων τις περισσότερες φορές- εργατών δημιουργεί μια μερικώς περιθωριοποιημένη κοινωνική ομάδα ακτημόνων προλεταρίων με περιστασιακό επάγγελμα και ασταθείς αποδοχές.

Ανεργία του εργατικού δυναμικού της Αθήνας και του Πειραιά, 1917
Κλάδοι Οικονομικής Δραστηριότητας	Σύνολο Εργατών	Αριθμός Εργατών (%)
Γεωργία κ.λ.π.	859	-	80,79
Ορυχεία, μεταλλεία	391	51,59	70,57
Βιομηχανία, βιοτεχνία	29.999	42,12	57,43
Οικοδόμηση	6.250	63,57	66,89
Μεταφορές	9.855	23,66	67,80
Εμπόριο	11.103	26,91	32,82
Υπηρεσίες	5.745	22,17	36,02
Σύνολο	64.202	37,92	56,81

Το προλεταριάτο στις αρχές του 20ού αιώνα είναι ολιγάριθμο σε σχέση με τον υπάρχοντα πληθυσμό τότε της Ελλάδας (5,5 εκατομμύρια). Η απογραφή εργατών του 1917 αναφέρει εργαζόμενους σε εργοστάσια το 6,9% των εργατών στην Αθήνα και το 14,9% του Πειραιά.

Εργατικό δυναμικό Αθήνας - Πειραιά
	Σύνολο Εργατών	Εργάτριες
Αθήνα	33.456	4.868
Πειραιάς	30.746	3.888
Γενικό σύνολο	64.202	8.756

Τα 14% των εργαζομένων στα εργοστάσια είναι γυναίκες που δουλεύουν με μεροκάματο 30-40 δρχ. ημερησίως, δηλαδή το 1/3 του ανδρικού. Στα υφαντουργεία, τις καπνοβιομηχανίες, τις βιομηχανίες ετοίμων ενδυμάτων και τις χαρτοποιίες το ποσοστό των γυναικών πλησιάζει το 75%. Το ρεμπέτικο περιγράφει τη γυναικεία απασχόληση τοποθετώντας τις μούσες του σε χώρους εργασίας.